(Thanh tra) - Thanh tra công tác quản lý, cấp phép khoáng sản tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) và việc khai thác khoáng sản đối với một số tổ chức theo giấy phép của Bộ NN&MT tại tỉnh Nghệ An, Thanh tra Chính phủ đã chỉ ra hàng loạt vị phạm.
Thanh tra Chính phủ vừa ban hành Thông báo số 3958/TB-TTCP công bố Kết luận thanh tra số 708/KL-TTCP về công tác quản lý, cấp phép khoáng sản tại Bộ NN&MT cùng hoạt động khai thác của một số tổ chức tại tỉnh Nghệ An.
Theo thông báo kết luận, từ năm 2020 đến ngày 30/11/2025, Bộ Tài nguyên và Môi trường, nay là Bộ NN&MT đã tổ chức đấu giá thành công 10 khu vực khoáng sản, cấp 85 giấy phép thăm dò khoáng sản và cấp 226 giấy phép, quyết định khai thác khoáng sản thuộc thẩm quyền.
Riêng trên địa bàn tỉnh Nghệ An, Bộ NN&MT đã cấp giấy phép khai thác khoáng sản cho 11 tổ chức tại 13 khu vực. Trong đó, có 7 tổ chức đang hoạt động khai thác theo 9 giấy phép được cấp.
Thanh tra Chính phủ chỉ rõ, bên cạnh việc chậm ban hành một số văn bản pháp luật, chậm lập quy hoạch điều tra cơ bản địa chất về khoáng sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và không phê duyệt kế hoạch đấu giá quyền khai thác khoáng sản hàng năm, công tác quản lý, cấp phép của Bộ NN&MT còn bộc lộ nhiều vi phạm ở cả 3 khâu: đấu giá, cấp phép thăm dò và cấp phép khai thác.
Trong công tác đấu giá quyền khai thác khoáng sản, qua kiểm tra đã phát hiện 2/10 hồ sơ vi phạm quy hoạch khoáng sản, nguyên tắc, thẩm quyền và trình tự, thủ tục đấu giá.
Cụ thể, cơ quan quản lý đã phê duyệt bước giá, tiền đặt trước cuộc đấu giá không đúng thẩm quyền; tổ chức đấu giá không bảo đảm nguyên tắc công khai, không thực hiện đúng trình tự, thủ tục.
Đồng thời, ban hành kế hoạch và tổ chức đấu giá chưa phù hợp với kỳ quy hoạch khoáng sản (chỉ đến năm 2020) cũng như diện tích quy hoạch, điển hình như mỏ Hòn Giồ quy hoạch 30ha nhưng đem đấu giá 41,34ha.
Đáng nói, ở khâu cấp phép thăm dò khoáng sản, qua thanh tra 17 hồ sơ thì có tới 16 hồ sơ vi phạm.
Bộ NN&MT tiếp nhận hồ sơ của 9/17 giấy phép nhưng không thông báo công khai tên doanh nghiệp, loại khoáng sản và vị trí khu vực đề nghị thăm dò trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, Báo Đấu thầu; cấp 3/17 giấy phép không phù hợp với quy hoạch khoáng sản được phê duyệt.
Đáng chú ý, trong thẩm định điều kiện cấp phép về vốn chủ sở hữu, Bộ NN&MT đã cấp giấy phép thăm dò khoáng sản cho Công ty TNHH Vàng Phước Sơn trong khi vốn chủ sở hữu đang bị âm; cấp giấy phép thăm dò cho Công ty Cổ phần Vôi công nghiệp Việt Nam 219 khi hồ sơ không có văn bản xác nhận vốn chủ sở hữu theo quy định.
Ngoài ra, Bộ NN&MT chậm giải quyết thủ tục hành chính đối với 14/17 giấy phép thăm dò; Bộ Xây dựng cùng UBND các tỉnh, thành phố Đà Nẵng, Phú Thọ, Lâm Đồng, Quảng Trị, Cao Bằng, Đắk Lắk cũng chậm trả lời văn bản theo đề nghị của Bộ NN&MT khi thẩm định hồ sơ.
Thông báo kết luận thanh tra chỉ rõ, đối với công tác cấp phép khai thác khoáng sản, qua thanh tra 42 hồ sơ đã xác định 30 hồ sơ có hành vi vi phạm.
Cụ thể, về nghĩa vụ tài chính, Bộ NN&MT tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản không đúng quy định tại 6 giấy phép; không phê duyệt tiền cấp quyền khai thác theo thẩm quyền đối với 1 giấy phép.
Cùng với đó, Bộ NN&MT đã cấp 2 giấy phép vào khu vực đang có tổ chức khai thác khoáng sản hợp pháp; cấp 2 giấy phép khi chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường; cấp 2 giấy phép khi tổ chức không đảm bảo điều kiện vốn chủ sở hữu.
Quá trình tiếp nhận, thẩm định hồ sơ cũng xảy ra tình trạng Cục Địa chất và Khoáng sản tiếp nhận 2 hồ sơ không đúng thẩm quyền; 3 giấy phép nhiều lần yêu cầu bổ sung hồ sơ với nội dung yêu cầu mới; 2 giấy phép không kiểm tra tọa độ, diện tích, không kiểm tra thực địa; 1 giấy phép không có văn bản lấy ý kiến cơ quan liên quan và 16 giấy phép chậm thời gian giải quyết thủ tục hành chính.
Bên cạnh các giấy phép có thời hạn khai thác không đúng với quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư, diện tích khai thác vượt xác nhận của Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản quốc gia, trữ lượng huy động vào thiết kế dưới 50% tổng trữ lượng phê duyệt hoặc điều chỉnh không thuộc trường hợp được điều chỉnh, Thanh tra Chính phủ còn chỉ rõ, tại giấy phép điều chỉnh cho Công ty cổ phần Xi măng Vicem Sông Thao, Bộ NN&MT đã xác định việc doanh nghiệp thu hồi đá thải (khoáng sản đi kèm trong trữ lượng giấy phép được cấp) khi chưa được cơ quan có thẩm quyền quyết định việc sử dụng nhưng không xử lý theo quy định.
Qua kiểm tra hồ sơ cấp giấy phép khai thác than của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam tại tỉnh Quảng Ninh (Giấy phép số 57 ngày 21/02/2022, Giấy phép số 248 ngày 7/10/2022 và Quyết định số 4666 ngày 6/11/2025) cho thấy, Bộ NN&MT/Tổng cục Địa chất và Khoáng sản đã thành lập đoàn thanh tra, kiểm tra việc khai thác than đối với các công ty thuộc Tập đoàn và đã lập biên bản vi phạm hành chính nhưng để quá thời hạn ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính theo quy định.
Tại tỉnh Nghệ An, việc buông lỏng xử lý vi phạm hành chính cũng diễn ra tương tự tại khu vực mỏ được Bộ NN&MT cấp cho Công ty cổ phần Xi măng Tân Thắng theo Giấy phép số 34/GP-BTNMT ngày 10/3/2020.
Doanh nghiệp này đã chiếm đất do cơ quan, tổ chức của Nhà nước quản lý từ ngày 20/3/2020 đến ngày 9/6/2021 với diện tích vi phạm 41.089m² để khai thác khoáng sản.
Ngày 10/6/2021, Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND huyện Quỳnh Lưu, UBND thị xã Hoàng Mai, UBND xã Tân Thắng và UBND xã Quỳnh Vinh bàn giao đất tại hiện trường cho Công ty Cổ phần Xi măng Tân Thắng nhưng không xử lý hành vi chiếm đất, dẫn đến hết thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính vào thời điểm thanh tra.
Ngoài ra, tại địa phương này còn có trường hợp Công ty Cổ phần Phương Huy Stone khai thác ra ngoài ranh giới khu vực được cấp phép (Giấy phép số 281/GP-BTNMT ngày 3/11/2022), thu hồi khoảng 29.472m³ đá hoa ở trạng thái tự nhiên chưa qua nổ mìn, khai thác và trong năm 2024 khai thác đá hoa làm bột carbonat canxi vượt công suất 16,4% với sản lượng vượt 49.956 tấn.
Kiểm tra việc thực hiện giấy phép khai thác khoáng sản của Bộ NN&MT trên địa bàn tỉnh Nghệ An, Thanh tra Chính phủ phát hiện 6/7 tổ chức đã thực hiện 33 hành vi vi phạm pháp luật về khoáng sản, đất đai, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường và 2 tổ chức thực hiện 2 hành vi vi phạm pháp luật về đo đạc và bản đồ.
Trong đó, Công ty cổ phần Tập đoàn HC Sơn Nam khai sai sản lượng tính thuế tài nguyên và kê khai sai sản lượng, hệ số tính phí bảo vệ môi trường (đã kê khai và nộp bổ sung 1.611 triệu đồng vào ngân sách Nhà nước trong quá trình thanh tra); Công ty Khai thác đá vôi Yabashi Việt Nam khai sai giá tính thuế tài nguyên (đã kê khai và nộp bổ sung thuế tài nguyên năm 2023 và 2024 là 1.745 triệu đồng trong quá trình thanh tra).
Các doanh nghiệp tại Nghệ An gồm: Công ty cổ phần Xi măng Tân Thắng, Công ty cổ phần Xi măng Sông Lam 2, Công ty cổ phần Tập đoàn HC Sơn Nam, Công ty Xi măng Nghi Sơn và Công ty cổ phần Phương Huy Stone còn để xảy ra nhiều vi phạm về sử dụng đất hoạt động khoáng sản trước khi được cho thuê đất và bàn giao đất trên thực địa; khai thác không có thiết kế mỏ, không nộp thiết kế mỏ đã phê duyệt trước khi khai thác hoặc lập thiết kế mỏ không phù hợp với giấy phép; khai thác không đúng quy trình, kỹ thuật thiết kế mỏ.
Bổ nhiệm Giám đốc điều hành mỏ không đúng tiêu chuẩn; không lắp đặt trạm cân tại nơi vận chuyển khoáng sản nguyên khai ra khỏi mỏ; không cắm mốc các điểm khép góc; không lập bản đồ hiện trạng, mặt cắt hiện trạng và vi phạm quy định về mẫu biểu thống kê, kiểm kê sản lượng, trữ lượng khoáng sản.
Hai đơn vị là Công ty TNHH Môi trường và Tài nguyên khoáng sản MTK và Công ty cổ phần Tư vấn khảo sát đo đạc Hà Bắc hoạt động đo đạc và bản đồ mà không có giấy phép theo quy định.
Bên cạnh đó, công tác quản lý tại một số địa phương cũng bộc lộ hạn chế khi UBND tỉnh Cao Bằng và UBND tỉnh Lào Cai chưa ban hành giá tính thuế tài nguyên đối với khoáng sản trên địa bàn để làm căn cứ tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản.
UBND các cấp tỉnh Lâm Đồng chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản lý Nhà nước về khoáng sản chưa khai thác; UBND xã Quỳnh Thắng (tỉnh Nghệ An) ban hành quyết định cho thuê đất có thời hạn dài hơn thời hạn của giấy phép khai thác khoáng sản.
Từ kết quả thanh tra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ trưởng Bộ Công Thương, Bộ trưởng Bộ NN&MT và Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố Nghệ An, Đà Nẵng, Lào Cai, Cao Bằng, Phú Thọ, Quảng Ninh, Quảng Trị, Đắk Lắk, Lâm Đồng rà soát, kiểm tra, thanh tra, làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả, nguyên nhân và trách nhiệm cụ thể của từng tổ chức, cá nhân qua các thời kỳ để xử lý theo quy định; đồng thời, chỉ đạo Bộ Công Thương nghiên cứu, tham mưu sửa đổi đồng bộ các quy định pháp luật về khoáng sản.
Bộ Công Thương được giao chỉ đạo Cục Địa chất và Khoáng sản kiểm tra, rà soát việc tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản đối với 6 giấy phép nêu tại kết luận thanh tra và các trường hợp tương tự để tính đúng, tính đủ, tránh thất thu ngân sách Nhà nước; rà soát hồ sơ, xác định chủ thể, tính chất, hậu quả đối với 2 cuộc đấu giá vi phạm và các giấy phép thăm dò, khai thác có vi phạm để tham mưu xử lý theo đúng quy định.
UBND tỉnh Nghệ An chỉ đạo cơ quan thuế rà soát, truy thu đầy đủ thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường còn thiếu và tiền chậm nộp đối với Công ty cổ phần Tập đoàn HC Sơn Nam và Công ty Khai thác đá vôi Yabashi Việt Nam…
Cùng với đó, UBND các tỉnh Cao Bằng, Lào Cai khẩn trương ban hành bảng giá tính thuế tài nguyên đối với khoáng sản coban, lưu huỳnh và phê duyệt tiền cấp quyền khai thác khoáng sản để Công ty cổ phần Khoáng sản Tấn Phát và Tổng Công ty khoáng sản TKV - CTCP nộp theo quy định, tránh thất thu ngân sách.
Cùng với hàng loạt kiến nghị khác, Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh, trong quá trình kiểm tra và thực hiện kết luận thanh tra, trường hợp phát hiện có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự, gây thiệt hại tiền, tài sản cho Nhà nước thì chuyển cơ quan điều tra xem xét, xử lý theo quy định của pháp luật.
