(Thanh tra) - Những thành tựu sau nửa thế kỷ đã đưa Việt Nam ra khỏi nhóm thu nhập thấp và vươn lên nhóm nền kinh tế có quy mô lớn trên thế giới. Tuy nhiên, chặng đường phía trước đặt ra yêu cầu mang tính bước ngoặt: chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào nguồn lực sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và nội lực quốc gia – điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045.
Sau tròn 5 thập niên kể từ ngày thống nhất đất nước, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử.
Từ một nước kém phát triển, với nền kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp, lạc hậu, nghèo nàn, quy mô nền kinh tế nhỏ bé, Việt Nam đã ra khỏi nhóm các nước có thu nhập thấp từ năm 2008. Tính đến 2025, quy mô GDP đạt mức 514 tỷ USD với GDP bình quân đầu người đạt 5.026 USD. Đây là một con số định lượng rõ ràng nhất cho thấy sự lớn mạnh của nền kinh tế sau hơn 5 thập niên vừa qua. Vào thời điểm thống nhất đất nước, quy mô của cả nền kinh tế chưa đạt được con số 22 tỷ USD và GDP bình quân đầu người vào thời điểm đó mới chỉ là khoảng 80 USD ([1]).
Từ một nền kinh tế đóng cửa, khép kín, Việt Nam đã vươn lên chính thức lọt vào top 15 cường quốc thương mại lớn nhất thế giới trong giai đoạn 2021-2025. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng ấn tượng, đưa Việt Nam trở thành một điểm sáng trong hoạt động thương mại toàn cầu và đứng thứ hai trong khối ASEAN. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt gần 930 tỷ USD. Năm 2025, vốn FDI vào Việt Nam đạt kỷ lục mới với tổng vốn đăng ký khoảng 38,42 tỷ USD. Đặc biệt, vốn thực hiện ước đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9% so với năm trước và là mức cao nhất trong 5 năm (2021-2025), khẳng định niềm tin vững chắc của nhà đầu tư quốc tế và năng lực hấp thụ vốn của nền kinh tế. Vốn thực hiện của các dự án đầu tư nước ngoài (FDI) trong năm 2025 đã cao hơn quy mô GDP của cả nền kinh tế vào thời điểm thống nhất đất nước.
Cùng với quá trình cải cách và mở cửa, khả năng thích ứng và mức độ chống chịu của nền kinh tế ngày càng được nâng cao. Thực tiễn giai đoạn vừa qua cho thấy, với phương châm thích ứng an toàn, linh hoạt, Việt Nam đã vững vàng vượt qua những tác động tiêu cực của đại dịch Covid-19 và kế đến là sự suy giảm của kinh tế toàn cầu và được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Việt Nam đã trở thành một điểm sáng về sự ổn định, phục hồi và phát triển kinh tế trong bối cảnh tình hình trong nước và nhất là tình hình thế giới gặp rất nhiều khó khăn, bất ổn, có nhiều biến động vượt ra ngoài dự đoán.
Kinh tế Việt Nam hiện đã vững vàng ở vị trí 32 trong số các nền kinh tế lớn nhất thế giới. Nhưng dấu ấn đặc biệt nhất là sự tăng trưởng kinh tế này đi kèm với các tiến bộ xã hội, các yếu tố xã hội, bình đẳng, môi trường, sinh thái luôn được ưu tiên và song hành với tăng trưởng kinh tế. Ví dụ cụ thể nhất đó là tỷ lệ hộ nghèo đã giảm mạnh từ 58% theo chuẩn cũ năm 1993 của Chính phủ xuống còn 2,93% theo chuẩn nghèo đa chiều vào năm 2023, đưa Việt Nam trở thành hình mẫu nổi bật về nỗ lực xóa đói giảm nghèo trong số các quốc gia đang phát triển. Chỉ số phát triển con người (HDI) liên tục cải thiện, đạt 0,73 điểm năm 2023, cao hơn nhiều so với các nước có cùng mức thu nhập. Việc lấy con người làm trung tâm của quá trình phát triển cũng là dấu ấn đặc biệt. Định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế Việt Nam không ngừng được củng cố.
Việt Nam từng trải qua những thời kỳ kinh tế đầy khó khăn, từ tái thiết sau chiến tranh đến khủng hoảng, rồi mở cửa và hội nhập. Trong suốt nửa thế kỷ phát triển, nền kinh tế đã rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu.
Bài học lớn nhất là khẳng định được tinh thần dám nghĩ, dám làm, kết hợp hài hòa giữa đổi mới và ổn định, giữa nội lực và hội nhập. Với tinh thần này, phát triển kinh tế được ưu tiên hàng đầu nhưng quá trình phát triển luôn coi trọng chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của sự phát triển, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tốc độ và chất lượng tăng trưởng. Các thành tựu về phát triển con người, giáo dục y tế, văn hoá, thể thao, môi trường sinh thái luôn song hành với quá trình phát triển.
Sau nửa thế kỷ, bài học về bảo đảm độc lập tự chủ và chủ quyền quốc gia, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển đất nước càng khẳng định ý nghĩa. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu về việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, sức chống chịu của cả nền kinh tế ở cả cấp độ vĩ mô và vi mô càng có ý nghĩa cấp thiết. Quá trình hội nhập sâu hơn, rộng hơn vào nền kinh tế khu vực và thế giới cần được thực hiện trên nền tảng xây dựng một nền kinh tế mạnh, tự cường, dựa trên các năng lực nội sinh của nền kinh tế.
Vì thế, cần phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, tinh thần tự lực, tự cường, lấy khó khăn, thách thức là động lực phấn đấu vươn lên; phát huy tinh thần trách nhiệm, chủ động, linh hoạt, sáng tạo trong chỉ đạo, điều hành. Các chủ trương đang được Đảng và Nhà nước đẩy mạnh như nhấn mạnh hơn về vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, thị trường trong nước, mở rộng không gian tăng trưởng, tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới từ kinh tế số, kinh tế xanh, chuyển dịch mô hình tăng trưởng cho thấy bài học về tinh thần phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, tinh thần tự lực, tự cường, chủ động, linh hoạt đang được phát huy mạnh mẽ.
Một bài học kinh nghiệm quan trọng nữa đó là phát triển kinh tế cũng luôn được đi kèm với các nỗ lực nhằm hoàn thiện thể chế, pháp luật, cải cách hành chính, cải cách môi trường kinh doanh, môi trường đầu tư để nâng cao sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Những nỗ lực nhằm cải cách thể chế mạnh mẽ đang diễn ra hiện nay sẽ không chỉ cải thiện chất lượng về thể chế, mở rộng không gian tăng trưởng mà còn mang lại lợi ích rất cụ thể nhằm hỗ trợ cho quá trình tăng trưởng kinh tế, đó là sự chấp hành nghiêm kỷ luật, kỷ cương hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công, chất lượng quản trị công thông qua đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, sử dụng các công cụ thị trường để huy động và phân bổ nguồn lực. Thể chế thị trường của nền kinh tế nhờ đó sẽ ngày một được hoàn thiện hơn.
Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Hướng tới mục tiêu này, nền kinh tế cần thực hiện một số ưu tiên chiến lược.
Ưu tiên chiến lược có tính quan trọng nhất là nâng cao sức mạnh của nền kinh tế, đặc biệt là thông qua nâng cao năng lực cạnh tranh, tính tự lực, tự cường của nền kinh tế. Nền kinh tế dứt khoát phải thoát được bẫy thu nhập trung bình và được chuyển dịch thành công từ một nền kinh tế dựa vào nhân tố sản xuất sang một nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo, lấy công nghệ, tri thức, năng suất lao động làm nền tảng cho tăng trưởng. Cùng với việc mở rộng quan hệ thương mại, đầu tư quốc tế, kinh tế tư nhân, thị trường trong nước, năng lực cạnh tranh nội tại của nền kinh tế ngày càng được chú trọng hơn.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nêu 12 định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030, trong đó nhấn mạnh tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy và hành động, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.
Trong đó, mục tiêu phát triển là: Giữ vững môi trường hoà bình, ổn định; phát triển nhanh, bền vững đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc; cải thiện và nâng cao toàn diện đời sống Nhân dân; tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin, tiến mạnh trong kỷ nguyên mới của dân tộc; thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hoá tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao vì một nước Việt Nam hoà bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.
Ưu tiên chiến lược tiếp theo là coi trọng chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của sự phát triển, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, gắn vấn đề phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội, môi trường, lấy con người làm trung tâm phát triển.
Bên cạnh đó, các nỗ lực cải cách về thể chế cũng cần được tiếp tục đẩy mạnh để nâng cao năng lực cạnh tranh chung của cả nền kinh tế. Từ đó, nền kinh tế sẽ được hưởng lợi từ các quy định pháp luật có chất lượng cao hơn, nền quản trị công hiệu quả hơn, từ một môi trường kinh doanh thuận lợi, chi phí thấp, đạt chuẩn quốc tế, có sức cạnh tranh với nhiều nền kinh tế khác trong khu vực. Môi trường thể chế tốt cũng sẽ củng cố lòng tin của các nhà đầu tư, vị trí của Việt Nam trên bản đồ thu hút đầu tư, thương mại trên toàn cầu, kích thích đầu tư tư nhân, thu hút đầu tư nước ngoài nhằm hỗ trợ cho việc phát huy các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế xanh, hấp thụ và phổ biến công nghệ, sáng tạo, chuyển dịch mô hình tăng trưởng.
Những ưu tiên chiến lược này sẽ tạo nền tảng vững chắc để Việt Nam xây dựng một nền kinh tế có sức cạnh tranh cao, tự chủ, tự cường và phát huy mạnh mẽ năng lực nội sinh để trở thành một nước phát triển thu nhập cao vào năm 2045.
[1] “Những dấu ấn quan trọng về kinh tế – xã hội của Việt Nam trong hành trình 75 năm xây dựng và phát triển đất nước qua số liệu thống kê”, Nguyễn Thị Hương, Tạp chí Kinh tế và Dự báo số 25/2020.
