(Thanh tra) - Sau gần 7 năm đình trệ, hai dự án đường nối thành phố Thanh Hóa (cũ) với Cảng hàng không Thọ Xuân vẫn chưa thể “thông mạch” không chỉ vì thiếu vốn, mà bởi những vướng mắc trong giải phóng mặt bằng và sự chồng chéo chính sách qua nhiều giai đoạn. Những thửa đất chưa thể thu hồi, những hồ sơ vượt hạn mức, cùng cách áp dụng pháp luật thiếu thống nhất… đang đẩy dự án nghìn tỷ vào vòng xoáy kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ lãng phí lớn và đặt ra câu hỏi về trách nhiệm trong quản lý đầu tư công.
Khi chính sách “đi qua nhiều thời kỳ”
Ở kỳ trước, chúng tôi đã phản ánh sự lãng phí hiện hữu qua những nhịp cầu hoen gỉ. Trong bài báo này, câu chuyện hướng về những “mét đất chưa thể thu hồi”, nơi dự án bị níu lại từng bước.
Tại xã Tân Ninh, một trong những địa bàn chịu ảnh hưởng trực tiếp của dự án, đến nay vẫn còn 57 thửa đất ở liên quan đến 57 hộ dân chưa hoàn tất giải phóng mặt bằng. Con số tưởng chừng không lớn, nhưng lại là “khó khăn” khiến cả tuyến đường không thể hoàn thiện và đình trệ.
Ông Nông Bá Dũng, Chủ tịch UBND xã Tân Ninh cho biết: “Có hộ một người nhưng liên quan nhiều thửa đất, phải rà soát lại từng trường hợp. Hiện nay, địa phương đang tổ chức kiểm kê, áp giá theo quy định mới, nhưng quá trình này mất rất nhiều thời gian”.
Công tác giải phóng mặt bằng tại xã Tân Ninh đang gặp nhiều vướng mắc, phức tạp, chủ yếu liên quan đến sai lệch pháp lý đất đai kéo dài qua nhiều giai đoạn. Trước hết, có 15 hộ được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vượt hạn mức, với diện tích vượt lớn, thậm chí hàng nghìn mét vuông.
Một số trường hợp đã bị thu hồi đất để thực hiện dự án nhưng khi cấp lại giấy không trừ phần diện tích đã thu hồi. Sau đó, đất tiếp tục được tách thửa, chuyển nhượng qua nhiều chủ, khiến hồ sơ pháp lý chồng chéo, khó xử lý. Nếu điều chỉnh sẽ dễ phát sinh khiếu kiện do quyền lợi của người nhận chuyển nhượng đã được xác lập.
Bên cạnh đó, có 2 trường hợp đất giao trái thẩm quyền, chưa được cấp giấy chứng nhận nhưng đã qua nhiều lần chuyển nhượng, gây khó khăn trong việc xác định căn cứ pháp lý để xử lý.
Các tồn tại trên đều phát sinh qua nhiều thời kỳ, nhiều chính sách khác nhau, dẫn đến thiếu thống nhất trong áp dụng cơ chế bồi thường, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ dự án và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khiếu nại kéo dài.
Không chỉ Tân Ninh, tại xã Thọ Bình, nơi dự án đi qua với quy mô lớn, công tác giải phóng mặt bằng cũng đối mặt với khối lượng công việc khổng lồ. Theo thống kê, có tới hàng trăm hộ dân bị ảnh hưởng, với diện tích đất cần thu hồi lên tới hàng chục nghìn m², nhưng đến nay vẫn còn nhiều trường hợp chưa thể hoàn tất.
Ông Đoàn Hoàng Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Bình thừa nhận: “Chỉ cần vài chục hộ chưa bàn giao mặt bằng là cả dự án phải dừng lại. Đây là thực tế rất khó tránh, nhưng cũng cho thấy sự phụ thuộc lớn vào khâu giải phóng mặt bằng".
Điểm đặc biệt của hai dự án này là không chỉ kéo dài về thời gian, mà còn “đi qua” nhiều giai đoạn pháp lý khác nhau. Dự án khởi công từ năm 2019, áp dụng theo Luật Đất đai 2013. Tuy nhiên, đến nay, hệ thống pháp luật đã thay đổi, với nhiều quy định mới về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Điều này tạo ra một thực tế phức tạp, có hộ đã nhận bồi thường theo chính sách cũ; có hộ chưa nhận, phải áp dụng chính sách mới; có hộ nằm giữa hai giai đoạn, không rõ áp dụng theo quy định nào. Sự “lệch pha” này khiến việc triển khai trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
Cũng theo lãnh đạo xã Thọ Bình, cùng một dự án nhưng mỗi thời điểm lại áp dụng một mức hỗ trợ khác nhau, dẫn đến chênh lệch lớn giữa các hộ dân, gây tâm lý so bì và khiếu nại.
“Trước đây, hỗ trợ đất vườn, ao chỉ khoảng 50% giá đất ở. Nay theo quy định mới có thể lên tới 70% trong hạn mức. Điều này khiến những hộ đã nhận tiền trước đó cảm thấy thiệt thòi, còn những hộ chưa nhận thì chưa đồng thuận với cách tính hiện tại”, ông Nguyễn Văn Tuấn, công dân ở xã Thọ Bình đánh giá.
Nghịch lý bồi thường, càng nhiều đất càng thiệt
Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất hiện nay là cách tính bồi thường đối với đất vườn, ao và đất vượt hạn mức. Theo quy định mới, phần diện tích trong hạn mức được hỗ trợ cao, nhưng phần vượt hạn mức lại được bồi thường rất thấp. Điều này dẫn đến một nghịch lý, hộ có diện tích lớn lại nhận tổng mức bồi thường không tương xứng, thậm chí thấp hơn tính bình quân so với hộ có diện tích nhỏ.
Thực tế tại các địa phương cho thấy, có những hộ có diện tích trên 1.000 m² nhưng phần lớn nằm ngoài hạn mức, nên mức hỗ trợ rất thấp. Trong khi đó, hộ có diện tích nhỏ hơn lại được hưởng mức hỗ trợ cao hơn trên mỗi mét vuông.
Ông Nguyễn Văn Hùng, một hộ dân ở xã Hợp Tiến chia sẻ: “Chính sách thì đúng quy định, nhưng khi áp dụng vào thực tế lại phát sinh bất cập. Người dân so sánh với nhau thì rất khó tạo đồng thuận”.
Theo báo cáo của UBND xã Thọ Bình gửi UBND tỉnh Thanh Hóa mới đây, đến nay công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đã thực hiện với 46 thửa đất, tổng diện tích 17.383,5m², kinh phí hơn 16,6 tỷ đồng. Tuy nhiên, vẫn còn 152 thửa đất chưa giải phóng mặt bằng, gồm 40 thửa do UBND xã quản lý (50.613,1m²), 112 thửa của 98 hộ dân (52.759,2m²), chủ yếu là đất vườn, ao và đất ở.
Đáng chú ý, có 30 thửa đất (28 hộ) đã được cấp giấy chứng nhận nhưng không đúng quy định, với diện tích phải thu hồi hơn 23.559m². Đến cuối tháng 3/2026, đã vận động được 17 thửa (16 hộ) đồng thuận điều chỉnh về đúng hạn mức; còn 13 thửa (12 hộ) chưa thống nhất, địa phương đang tiếp tục tuyên truyền và sẽ báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, chỉ đạo.
Những tồn tại để lại từ quá khứ
Không chỉ dừng lại ở chính sách hiện hành, 2 dự án này còn phải “gánh” những tồn tại từ quá khứ. Qua rà soát, nhiều trường hợp đất ở đã được cấp giấy chứng nhận vượt hạn mức theo quy định, thậm chí có trường hợp lên tới hàng nghìn mét vuông. Những thửa đất này đã qua nhiều lần chuyển nhượng và đều hợp pháp về mặt giấy tờ.
Khi thu hồi, chính quyền rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu bồi thường theo diện tích thực tế, nguy cơ thất thoát ngân sách. Nếu bồi thường theo hạn mức, người dân không đồng thuận. Bên cạnh đó, còn có các trường hợp đất được giao không đúng thẩm quyền từ nhiều năm trước, chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Khi thu hồi, việc xác định đối tượng và mức hỗ trợ cũng gặp nhiều khó khăn.
Những tồn tại này tuy không nhiều về số lượng, nhưng lại là nguyên nhân khiến tiến độ dự án bị kéo dài, bởi mỗi trường hợp đều cần xin ý kiến, xử lý theo quy trình phức tạp.
Điều đáng lo ngại là thời gian càng kéo dài, nguy cơ lãng phí càng lớn. Bởi lẽ, công trình đã đầu tư không được khai thác dẫn đến xuống cấp theo thời gian. Chi phí hoàn thiện tăng lên, nguy cơ đội vốn. Người dân bị ảnh hưởng kéo dài thiệt hại về kinh tế, ảnh hưởng đến đời sống.
Trong khi đó, việc chậm tiến độ lại khiến chính sách tiếp tục thay đổi, buộc phải rà soát lại từ đầu, tạo thành một vòng luẩn quẩn khó thoát.
Nhiều người dân ở các xã Hợp Tiến, Tân Ninh, Thọ Bình, Vân Du, chia sẻ và nhìn nhận: Dự án đã đầu tư mà không sử dụng được thì rõ ràng là lãng phí. Càng để lâu thì càng lãng phí lớn hơn.
Qua thực tế hai dự án này, có thể thấy nguyên nhân không chỉ nằm ở thiếu vốn, mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố. Việc quản lý đất đai qua các thời kỳ còn bất cập. Chính sách thay đổi nhưng thiếu cơ chế chuyển tiếp rõ ràng. Tổ chức thực hiện chưa dứt điểm, thiếu quyết liệt và trách nhiệm chưa được làm rõ. Chính sự chồng chéo này đã khiến các dự án bị “mắc cạn” trong thời gian dài, dù đã nhiều lần được điều chỉnh tiến độ.
Hai dự án đường nối thành phố Thanh Hóa (cũ) với Cảng hàng không Thọ Xuân được kỳ vọng là động lực phát triển, nhưng sau gần 7 năm, lại trở thành ví dụ điển hình về nguy cơ lãng phí trong đầu tư công. Khi đất vẫn chưa thể thu hồi, khi những công trình đã xây dựng chưa thể đưa vào sử dụng, thì câu hỏi đặt ra không chỉ là bao giờ dự án hoàn thành. Vì sao một dự án nghìn tỷ lại rơi vào vòng xoáy kéo dài suốt nhiều năm? Những bất cập trong quản lý đất đai và chính sách bồi thường thuộc về giai đoạn nào? Ai sẽ chịu trách nhiệm khi nguồn lực công bị “chôn” trong những công trình dang dở?
Những câu hỏi ấy cần được trả lời không chỉ để tháo gỡ cho một dự án, mà còn để tránh lặp lại những “vết xe cũ” trong quản lý đầu tư công, nơi mỗi sự chậm trễ đều có thể phải trả giá bằng nguồn lực của Nhà nước và niềm tin của người dân.
Kỳ 3: Không để vốn Nhà nước “nằm im” trên đường dang dở
