(Thanh tra) - Đối thoại trong giải quyết khiếu nại hành chính có tiềm năng trở thành một công cụ hiệu quả để giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn đầu, giảm tải cho hệ thống hành chính và tư pháp, đồng thời tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan Nhà nước.
Trong quy trình giải quyết khiếu nại hành chính, đối thoại được xem là một khâu mang tính “bản lề”, có khả năng quyết định vụ việc có được giải quyết ngay từ đầu hay tiếp tục kéo dài qua nhiều cấp, nhiều giai đoạn.
Luật Khiếu nại năm 2011 đã ghi nhận vai trò này khi quy định đối thoại là hoạt động “khi cần thiết” ở lần giải quyết thứ nhất và là thủ tục bắt buộc ở lần giải quyết thứ hai.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành vẫn còn khá lớn. Đối thoại trong nhiều trường hợp vẫn mang tính hình thức, chưa phát huy được ý nghĩa vốn có như một công cụ giải quyết tranh chấp hiệu quả.
Về bản chất, đối thoại không chỉ là một thủ tục mà còn là một phương thức giải quyết tranh chấp mang tính mềm dẻo, dựa trên sự trao đổi, thuyết phục và làm rõ sự thật khách quan.
Trong lĩnh vực hành chính – nơi tồn tại sự bất cân xứng về quyền lực giữa cơ quan Nhà nước và cá nhân, tổ chức – đối thoại càng có ý nghĩa đặc biệt.
Thứ nhất, đối thoại giúp làm sáng tỏ nội dung vụ việc. Thông qua trao đổi trực tiếp, người khiếu nại có điều kiện trình bày đầy đủ, rõ ràng hơn về yêu cầu, chứng cứ, hoàn cảnh của mình. Cơ quan giải quyết cũng có cơ hội giải thích căn cứ pháp lý, lý do ban hành quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính. Đây là cơ sở quan trọng để thu hẹp khoảng cách nhận thức giữa các bên.
Thứ hai, đối thoại tạo điều kiện để giải quyết khiếu nại ngay từ giai đoạn đầu. Thực tiễn cho thấy, không ít trường hợp sau khi được giải thích thấu đáo, người khiếu nại nhận ra yêu cầu của mình là không có cơ sở và tự nguyện rút khiếu nại.
Ngược lại, cũng có trường hợp cơ quan ban hành quyết định nhận thấy sai sót và chủ động sửa đổi, hủy bỏ quyết định. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn góp phần hạn chế tình trạng khiếu nại kéo dài, vượt cấp.
Thứ ba, đối thoại góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính. Khi phải trực tiếp trao đổi với người dân, người có thẩm quyền giải quyết buộc phải chuẩn bị kỹ lưỡng, giải thích rõ ràng các căn cứ pháp lý và thực tiễn. Đây chính là một hình thức kiểm soát quyền lực mềm, góp phần phòng ngừa lạm quyền, sai sót.
Thứ tư, đối thoại có giá trị củng cố niềm tin của người dân vào cơ quan Nhà nước. Khi được lắng nghe và đối xử công bằng, người dân có xu hướng chấp nhận kết quả giải quyết, kể cả trong trường hợp không đạt được yêu cầu ban đầu.
Dù có ý nghĩa quan trọng, song thực tế cho thấy hoạt động đối thoại trong giải quyết khiếu nại hành chính chưa đạt được kỳ vọng.
Trước hết, nhiều cuộc đối thoại được tổ chức chủ yếu nhằm “hoàn tất thủ tục”. Nội dung đối thoại thường mang tính một chiều, thiên về việc cơ quan Nhà nước “thông báo lại” quan điểm đã có sẵn, thay vì thực sự lắng nghe và trao đổi.
Biên bản đối thoại trong nhiều trường hợp chỉ ghi nhận ý kiến một cách sơ sài, không phản ánh đầy đủ diễn biến và tranh luận giữa các bên.
Các báo cáo tổng kết công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của cơ quan thanh tra trong những năm gần đây cho thấy tỷ lệ vụ việc được giải quyết dứt điểm thông qua đối thoại trực tiếp chưa cao. Nhiều vụ việc sau đối thoại vẫn tiếp tục bị khiếu nại lên cấp trên hoặc chuyển sang tố tụng hành chính. Điều này phản ánh phần nào hạn chế về chất lượng của hoạt động đối thoại.
Một số nhà nghiên cứu pháp lý cũng chỉ ra rằng, đối thoại hiện nay chưa được nhìn nhận đúng với vai trò của nó. Có ý kiến cho rằng “đối thoại trong giải quyết khiếu nại hành chính ở nước ta vẫn nặng về hình thức, thiếu tính tranh luận và chưa tạo được sự bình đẳng thực sự giữa các bên”.
Nhận định này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở quy định pháp luật mà còn ở cách thức tổ chức thực hiện.
Bên cạnh đó, tâm lý của người khiếu nại cũng là một rào cản. Không ít người dân thiếu niềm tin vào hiệu quả của đối thoại, cho rằng đây chỉ là “thủ tục bắt buộc” trước khi cơ quan Nhà nước ban hành quyết định đã được định trước.
Vì vậy, họ không tích cực tham gia, thậm chí vắng mặt trong các buổi đối thoại. Điều này làm giảm ý nghĩa của hoạt động đối thoại và kéo dài thời gian giải quyết.
Ở chiều ngược lại, một số người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại chưa thực sự coi trọng đối thoại. Việc chuẩn bị nội dung, tài liệu còn sơ sài; kỹ năng đối thoại, thuyết phục còn hạn chế. Trong nhiều trường hợp, người chủ trì đối thoại chưa tạo được không khí cởi mở, thiếu kỹ năng xử lý tình huống, dẫn đến căng thẳng, thậm chí phát sinh xung đột.
Có thể nhận diện một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên.
Thứ nhất, quy định pháp luật về đối thoại còn chưa đủ cụ thể và chặt chẽ. Luật Khiếu nại năm 2011 mới chỉ dừng lại ở việc quy định nguyên tắc và thủ tục chung, chưa có các tiêu chí cụ thể về chất lượng đối thoại, trách nhiệm của người chủ trì, cũng như hệ quả pháp lý của việc không tham gia đối thoại.
Thứ hai, thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện nghĩa vụ tham gia đối thoại của người khiếu nại. Trên thực tế, việc người khiếu nại vắng mặt nhiều lần mà không có lý do chính đáng là khá phổ biến, gây khó khăn cho cơ quan giải quyết. Quy định mới trong nghị định sửa đổi theo hướng vẫn tiếp tục giải quyết khiếu nại trong trường hợp người khiếu nại không tham gia đối thoại là một bước tiến, nhưng vẫn cần được cụ thể hóa hơn nữa.
Thứ ba, hạn chế về năng lực và kỹ năng của đội ngũ cán bộ. Đối thoại không chỉ là hoạt động pháp lý mà còn đòi hỏi kỹ năng giao tiếp, thuyết phục, xử lý tâm lý. Tuy nhiên, nội dung này chưa được chú trọng đúng mức trong đào tạo, bồi dưỡng cán bộ.
Thứ tư, thiếu cơ chế giám sát độc lập đối với hoạt động đối thoại. Hiện nay, việc đánh giá chất lượng đối thoại chủ yếu do chính cơ quan giải quyết thực hiện, dẫn đến nguy cơ thiếu khách quan.
Để nâng cao hiệu quả của đối thoại trong giải quyết khiếu nại hành chính, cần có những giải pháp đồng bộ.
Trước hết, cần thay đổi nhận thức của cả người giải quyết khiếu nại và người khiếu nại. Đối với cơ quan Nhà nước, cần xác định đối thoại không phải là thủ tục mang tính hình thức mà là cơ hội để giải quyết dứt điểm vụ việc, hạn chế khiếu nại kéo dài. Đối với người dân, cần tăng cường tuyên truyền để họ hiểu rõ quyền và lợi ích khi tham gia đối thoại, từ đó chủ động, hợp tác hơn.
Thứ hai, hoàn thiện quy định pháp luật theo hướng cụ thể, chặt chẽ hơn. Cần bổ sung các quy định về trách nhiệm của người chủ trì đối thoại, yêu cầu về nội dung, trình tự, cách thức ghi nhận kết quả đối thoại. Đồng thời, cần quy định rõ hậu quả pháp lý của việc không tham gia đối thoại, bảo đảm tính ràng buộc và nghiêm minh.
Thứ ba, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ. Cần đưa kỹ năng đối thoại, hòa giải, xử lý tình huống vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng. Người chủ trì đối thoại phải vừa nắm vững pháp luật, vừa có kỹ năng giao tiếp, thuyết phục và xử lý tâm lý.
Thứ tư, tăng cường tính minh bạch và giám sát. Có thể nghiên cứu cơ chế ghi âm, ghi hình đối thoại (trong những trường hợp cần thiết), hoặc mời đại diện các tổ chức xã hội, luật sư tham gia để bảo đảm tính khách quan. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng đối thoại mà còn góp phần củng cố niềm tin của người dân.
Thứ năm, phát huy vai trò của công nghệ thông tin. Trong bối cảnh chuyển đổi số, có thể tổ chức đối thoại trực tuyến trong một số trường hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho người khiếu nại tham gia, đặc biệt là những người ở xa.
Cuối cùng, cần gắn kết đối thoại với trách nhiệm giải trình. Kết quả đối thoại phải được phản ánh đầy đủ trong quyết định giải quyết khiếu nại, thể hiện rõ việc cơ quan nhà nước đã xem xét, tiếp thu hay bác bỏ ý kiến của người khiếu nại trên cơ sở nào.
Tóm lại, đối thoại trong giải quyết khiếu nại hành chính có tiềm năng trở thành một công cụ hiệu quả để giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn đầu, giảm tải cho hệ thống hành chính và tư pháp, đồng thời tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan Nhà nước.
Để hiện thực hóa tiềm năng đó, cần vượt qua tình trạng hình thức hiện nay thông qua việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực thực thi và thay đổi nhận thức của các bên liên quan.
Khi đối thoại thực sự trở thành một quá trình trao đổi bình đẳng, thiện chí và trách nhiệm, nó sẽ không chỉ là một “thủ tục bắt buộc” mà là một cơ chế giải quyết tranh chấp thực chất, hiệu quả và nhân văn.
