Theo đánh giá, ở các lĩnh vực nói trên, phương thức thanh tra chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, kiểm tra trực tiếp và xử lý sau khi sai phạm đã phát sinh không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản lý hiện đại.

Thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử, vì vậy không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là hướng tiếp cận mới nhằm chuyển hoạt động thanh tra từ “phát hiện sau” sang “cảnh báo sớm”, từ lựa chọn đối tượng thanh tra theo kinh nghiệm sang lựa chọn theo mức độ rủi ro, từ xử lý hồ sơ rời rạc sang quản trị dựa trên dữ liệu.

Thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử là hướng tiếp cận mới nhằm chuyển hoạt động thanh tra từ “phát hiện sau” sang “cảnh báo sớm”. Ảnh: Chu Tuấn

Thanh tra từ xa không chỉ là làm việc trực tuyến

Trong thực tiễn, khái niệm thanh tra trực tuyến, thanh tra từ xa đôi khi được hiểu chưa đầy đủ, thậm chí bị đồng nhất với việc họp trực tuyến, gửi hồ sơ qua thư điện tử hoặc trao đổi tài liệu trên môi trường mạng. Cách hiểu này mới chỉ phản ánh phần hình thức của quá trình số hóa, chưa đi vào bản chất của thanh tra dựa trên dữ liệu.

Thanh tra trực tuyến chủ yếu làm thay đổi phương thức giao tiếp, tiếp nhận hồ sơ, công bố quyết định, trao đổi thông tin và tổ chức làm việc giữa cơ quan thanh tra với đối tượng thanh tra. Trong khi đó, thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử có nội hàm sâu hơn. Đó là việc khai thác, kết nối, đối chiếu, phân tích dữ liệu điện tử để nhận diện dấu hiệu bất thường, xác định trọng tâm thanh tra, lựa chọn đối tượng có rủi ro cao và hỗ trợ quá trình xác minh, kết luận, kiến nghị xử lý.

Như vậy, điểm cốt lõi của thanh tra từ xa không nằm ở khoảng cách địa lý, mà nằm ở năng lực sử dụng dữ liệu. Dữ liệu càng đầy đủ, chính xác, cập nhật, liên thông và có khả năng truy xuất thì khả năng phát hiện rủi ro càng cao. Ngược lại, nếu dữ liệu phân mảnh, thiếu chuẩn hóa, chậm cập nhật hoặc không rõ trách nhiệm quản trị, thanh tra từ xa sẽ khó phát huy hiệu quả.

Yêu cầu mới trong kiểm soát rủi ro tài chính, ngân hàng và đầu tư công

Các lĩnh vực tài chính, ngân hàng và đầu tư công có đặc điểm chung là dữ liệu lớn, nhiều tầng quan hệ, nhiều chủ thể tham gia và có độ phức tạp cao. Sai phạm trong các lĩnh vực này không phải lúc nào cũng thể hiện trực tiếp trên một chứng từ, một báo cáo hay một văn bản riêng lẻ, mà thường ẩn trong chuỗi giao dịch, dòng tiền, quan hệ sở hữu, tài sản bảo đảm, hợp đồng, nghiệm thu, thanh toán, quyết toán hoặc việc điều chỉnh dự án.

Trong lĩnh vực tài chính doanh nghiệp, các dấu hiệu rủi ro có thể xuất hiện qua tình trạng doanh thu tăng nhưng dòng tiền âm, lợi nhuận bất thường, nợ phải trả tăng nhanh, giao dịch lớn với bên liên quan, chi phí tài chính cao, khả năng thanh toán suy giảm hoặc tài sản bảo đảm có dấu hiệu định giá không phù hợp. Nếu chỉ xem xét báo cáo tài chính riêng lẻ, cơ quan thanh tra có thể khó nhận diện đầy đủ bản chất rủi ro. Nhưng khi dữ liệu tài chính được đối chiếu với dữ liệu thuế, ngân hàng, hóa đơn điện tử, đăng ký doanh nghiệp, chứng khoán và giao dịch tài sản, các bất thường có thể được phát hiện rõ hơn.

Hội nghị công bố quyết định thanh tra bằng hình thức trực tuyến. Ảnh: Bùi Bình

Trong lĩnh vực ngân hàng, thanh tra từ xa có thể hỗ trợ phát hiện các chỉ báo như tăng trưởng tín dụng nóng, tập trung tín dụng vào nhóm khách hàng liên quan, cấp tín dụng vượt khả năng trả nợ, cơ cấu nợ bất thường, tài sản bảo đảm không tương xứng, dòng tiền vay không đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh, giao dịch vòng hoặc dấu hiệu che giấu nợ xấu. Đây là các rủi ro có tính liên ngành, đòi hỏi sự kết nối dữ liệu giữa ngân hàng, thuế, đăng ký giao dịch bảo đảm, đất đai, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý chuyên ngành.

Trong lĩnh vực đầu tư công, rủi ro không chỉ nằm ở khâu giải ngân vốn, mà trải dài từ lập chủ trương đầu tư, phê duyệt dự án, lựa chọn nhà thầu, ký hợp đồng, điều chỉnh tổng mức đầu tư, nghiệm thu, thanh toán, quyết toán đến quản lý tài sản sau đầu tư. Các dấu hiệu đáng chú ý gồm: Dự án chậm tiến độ nhưng giải ngân cao; điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần; phát sinh hợp đồng lớn; chia nhỏ gói thầu; tỷ lệ tạm ứng cao nhưng thu hồi chậm; nghiệm thu khối lượng sát thời điểm quyết toán; thanh toán không phù hợp khối lượng thực tế; dữ liệu kho bạc, kế toán, đấu thầu và hồ sơ kỹ thuật không thống nhất.

Những rủi ro nêu trên cho thấy, muốn kiểm soát hiệu quả tài chính, ngân hàng và đầu tư công thì hoạt động thanh tra cần chuyển mạnh sang phương thức dựa trên dữ liệu điện tử, bộ chỉ báo rủi ro và cơ chế cảnh báo sớm.

Mô hình thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử

Để thanh tra từ xa đi vào thực chất, cần hình thành một mô hình nghiệp vụ rõ ràng, có thể triển khai theo 5 bước.

Thứ nhất, thu thập và chuẩn hóa dữ liệu. Dữ liệu phục vụ thanh tra cần được thu thập từ các hệ thống nội bộ ngành Thanh tra và các nguồn dữ liệu liên quan như tài chính, ngân hàng, kho bạc, thuế, đầu tư công, đấu thầu, đất đai, tài sản công, đăng ký doanh nghiệp, chứng khoán, bảo hiểm. Dữ liệu phải được chuẩn hóa theo mã định danh thống nhất để có thể đối chiếu giữa chủ đầu tư, dự án, nhà thầu, doanh nghiệp, tài khoản, hợp đồng, khoản thanh toán và tài sản.

Thứ hai, xây dựng bộ chỉ báo rủi ro. Bộ chỉ báo cần được thiết kế riêng cho từng lĩnh vực. Đối với ngân hàng là chỉ báo về tín dụng, dòng tiền, tài sản bảo đảm, nhóm khách hàng liên quan. Đối với đầu tư công là chỉ báo về tiến độ, giải ngân, đấu thầu, nghiệm thu, thanh toán, quyết toán. Đối với tài chính doanh nghiệp là chỉ báo về doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền, nợ phải trả, giao dịch liên quan và khả năng thanh toán.

Thứ ba, phân tích, chấm điểm và xếp hạng rủi ro. Trên cơ sở dữ liệu và chỉ báo, hệ thống có thể hỗ trợ phân loại đối tượng theo mức độ rủi ro cao, trung bình, thấp. Đây là căn cứ quan trọng để xây dựng kế hoạch thanh tra có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, giảm chồng chéo và nâng cao khả năng phát hiện sai phạm lớn.

Thứ tư, xác định trọng tâm thanh tra và tổ chức xác minh. Thanh tra từ xa không thay thế hoàn toàn thanh tra trực tiếp. Dữ liệu điện tử giúp khoanh vùng rủi ro, còn hoạt động xác minh trực tiếp giúp kiểm tra chứng cứ gốc, làm rõ trách nhiệm và bảo đảm tính pháp lý của kết luận. Vì vậy, cần kết hợp linh hoạt giữa phân tích từ xa và xác minh tại chỗ.

Thứ năm, theo dõi sau thanh tra bằng dữ liệu. Sau khi ban hành kết luận, việc thực hiện kiến nghị cần được số hóa theo từng nội dung, từng khoản tiền, từng trách nhiệm, từng thời hạn. Hệ thống cần tự động cảnh báo các kiến nghị quá hạn, chậm thu hồi, chậm xử lý trách nhiệm hoặc có dấu hiệu né tránh thực hiện.

Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng xây dựng nền tảng số và dữ liệu số của ngành Thanh tra, trong đó dữ liệu được xác định là tài sản cốt lõi; các hợp phần như nền tảng số công tác thanh tra, kho dữ liệu dùng chung, nền tảng phân tích dữ liệu, số hóa hồ sơ, AI/OCR và dashboard cảnh báo được đặt trong một kiến trúc thống nhất.

Lãnh đạo UBND tỉnh Khánh Hoà họp bàn tháo gỡ tiến độ các dự án trọng điểm trên địa bàn. Ảnh: Báo Khánh Hoà

Điều kiện để thanh tra từ xa đi vào thực chất

Trước hết, cần hoàn thiện hành lang pháp lý về dữ liệu điện tử, chứng cứ điện tử, hồ sơ điện tử, nhật ký xử lý và giá trị pháp lý của tài liệu số trong hoạt động thanh tra. Nếu dữ liệu điện tử chưa được quy định rõ về nguồn gốc, tính toàn vẹn, phương thức xác thực, lưu vết, bảo quản và sử dụng trong hồ sơ thanh tra thì việc khai thác dữ liệu sẽ còn dè dặt, khó trở thành căn cứ vững chắc cho nhận định, kết luận.

Bên cạnh đó, cần xây dựng kho dữ liệu dùng chung của ngành Thanh tra theo nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”. Kho dữ liệu không chỉ phục vụ báo cáo thống kê, mà phải phục vụ phân tích rủi ro, cảnh báo sớm, lựa chọn đối tượng thanh tra, giám sát đoàn thanh tra và theo dõi thực hiện kết luận.

Việc bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin và an ninh dữ liệu cũng là một điều kiện quan trọng. Dữ liệu thanh tra thường là dữ liệu nhạy cảm, liên quan đến bí mật Nhà nước, bí mật kinh doanh, dữ liệu cá nhân, dữ liệu tài chính, tài sản, thu nhập và trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, hệ thống phải có phân quyền chặt chẽ, xác thực đa yếu tố, mã hóa dữ liệu, lưu vết truy cập, giám sát bất thường và cơ chế xử lý sự cố.

Đồng thời, cần nâng cao năng lực số của thanh tra viên. Thanh tra viên trong môi trường số không chỉ cần nắm chắc pháp luật, mà còn phải có khả năng đọc hiểu dữ liệu, phân tích dòng tiền, đối chiếu dữ liệu kế toán - ngân hàng - thuế - kho bạc, nhận diện giao dịch bất thường, hiểu nguyên lý của hệ thống thông tin, chứng cứ điện tử và quản trị dữ liệu.

Ngoài ra, cần cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu liên ngành. Rủi ro tài chính, ngân hàng và đầu tư công không nằm trong phạm vi một cơ quan. Nếu thiếu dữ liệu từ kho bạc, thuế, ngân hàng, đấu thầu, đất đai, đăng ký doanh nghiệp, tài sản công, kiểm toán và cơ quan quản lý chuyên ngành, thanh tra từ xa khó có đủ căn cứ để nhận diện đúng bản chất rủi ro.

Cần có bộ chỉ báo rủi ro phục vụ thanh tra từ xa

Từ những phân tích nêu trên, tác giả đề xuất một số kiến nghị, trong đó các cơ quan có thẩm quyền cần sớm ban hành quy định, hướng dẫn cụ thể về trình tự, phương thức khai thác, tiếp nhận, xác thực, bảo quản và sử dụng dữ liệu điện tử trong hoạt động thanh tra; làm rõ giá trị pháp lý của tài liệu điện tử, nhật ký điện tử, chữ ký số, hồ sơ số và chứng cứ điện tử.

Xây dựng bộ chỉ báo rủi ro phục vụ thanh tra từ xa trong các lĩnh vực tài chính, ngân hàng và đầu tư công. Bộ chỉ báo này cần được cập nhật thường xuyên, gắn với thực tiễn sai phạm phát hiện qua thanh tra, kiểm toán, điều tra, giám sát tài chính và quản lý chuyên ngành.

Đồng thời, đẩy nhanh xây dựng nền tảng số công tác thanh tra và kho dữ liệu dùng chung của ngành Thanh tra, bảo đảm kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống quản lý có liên quan. Xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu cho thanh tra viên về dữ liệu số, phân tích rủi ro, chứng cứ điện tử, kế toán số, dòng tiền, đầu tư công, đấu thầu, ngân hàng, tài sản công và an toàn thông tin.

Còn một nội dung cũng rất quan trọng, đó là phải tăng cường cơ chế kiểm soát quyền truy cập, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm giải trình trong khai thác dữ liệu phục vụ thanh tra; bảo đảm mọi thao tác truy cập, trích xuất, sửa đổi, chia sẻ dữ liệu đều được lưu vết, kiểm tra và giám sát.

Thanh tra từ xa dựa trên dữ liệu điện tử là bước chuyển quan trọng từ thanh tra chủ yếu dựa trên hồ sơ sang thanh tra dựa trên dữ liệu; từ phát hiện sau sang cảnh báo sớm; từ lựa chọn đối tượng theo kinh nghiệm sang lựa chọn theo mức độ rủi ro. Đối với các lĩnh vực tài chính, ngân hàng và đầu tư công, phương thức này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì giúp nhận diện sớm nguy cơ thất thoát, lãng phí, tham nhũng, tiêu cực và vi phạm pháp luật trong những lĩnh vực có quy mô nguồn lực lớn, dữ liệu phức tạp và tác động rộng đến nền kinh tế.

Tuy nhiên, thanh tra từ xa không thể thành công nếu chỉ dừng ở việc ứng dụng phần mềm. Điều quyết định là phải xây dựng được dữ liệu sạch, cơ chế liên thông, bộ chỉ báo rủi ro, nền tảng phân tích, quy trình nghiệp vụ rõ ràng, giá trị pháp lý của chứng cứ điện tử và đội ngũ thanh tra viên có năng lực số. Khi các điều kiện này được đáp ứng, thanh tra từ xa sẽ góp phần nâng cao chất lượng kết luận thanh tra, tăng hiệu quả kiến nghị xử lý, giảm phiền hà cho đối tượng thanh tra và xây dựng nền thanh tra hiện đại,minh bạch, chuyên nghiệp trong kỷ nguyên số.