Lãng phí trong đầu tư công không chỉ biểu hiện ở những khoản thiệt hại đã được lượng hóa, mà còn tồn tại dưới dạng nguy cơ: Dự án chậm tiến độ, điều chỉnh nhiều lần, vốn bị “treo”, công trình đã xây dựng nhưng chậm khai thác, tài sản công chưa phát huy hiệu quả, đất đai chưa được sử dụng đúng mục đích hoặc nghĩa vụ tài chính chưa được xác định đầy đủ.

Từ thực tiễn một số kết luận thanh tra, bài viết phân tích vai trò của hoạt động thanh tra trong nhận diện sớm nguy cơ lãng phí trong quản lý đầu tư công. Qua đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa lãng phí thông qua hoạt động thanh tra.

Hình ảnh Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cơ sở 2 trước và sau khi có sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng. Ảnh: CB

Tiềm ẩn nguy cơ lãng phí khi quản lý đầu tư công thiếu chặt chẽ

Đầu tư công là công cụ quan trọng để Nhà nước kiến tạo phát triển, hoàn thiện kết cấu hạ tầng, cung cấp dịch vụ công thiết yếu và dẫn dắt nguồn lực xã hội. Đây cũng là lĩnh vực sử dụng khối lượng lớn ngân sách Nhà nước, vốn vay, vốn trái phiếu Chính phủ, đất đai, tài sản công và các nguồn lực công khác. Nếu quản lý thiếu chặt chẽ, đầu tư công không chỉ tiềm ẩn nguy cơ thất thoát, tham nhũng, tiêu cực mà còn có thể tạo ra lãng phí ở quy mô lớn, kéo dài và khó khắc phục.

Trong thực tiễn, lãng phí trong đầu tư công không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay bằng một khoản tiền bị chiếm đoạt, hoặc một thiệt hại đã được xác định cụ thể. Nhiều trường hợp, nguy cơ lãng phí xuất hiện từ rất sớm, ngay trong khâu quy hoạch, chuẩn bị đầu tư, thẩm định nguồn vốn, xác định tổng mức đầu tư, bố trí kế hoạch vốn, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu, quản lý tiến độ, nghiệm thu, quyết toán và đưa công trình vào khai thác.

Có dự án chưa gây thiệt hại trực tiếp tại thời điểm thanh tra, nhưng nếu không được phát hiện, cảnh báo và xử lý kịp thời thì vốn Nhà nước có thể bị “chôn” trong công trình dở dang, tài sản công không phát huy hiệu quả, chi phí đầu tư tăng lên, cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Với chức năng xem xét, đánh giá việc chấp hành chính sách, pháp luật và trách nhiệm quản lý nhà nước, hoạt động thanh tra có ưu thế trong việc nhận diện các “điểm nghẽn” của cơ chế, quy trình và tổ chức thực hiện. Vì vậy, thanh tra không chỉ phát hiện sai phạm đã xảy ra, mà còn có giá trị cảnh báo, phòng ngừa nguy cơ lãng phí nguồn lực công.

Nhận diện nguy cơ lãng phí trong đầu tư công qua hoạt động thanh tra

Thứ nhất, nguy cơ lãng phí từ khâu chuẩn bị và quyết định đầu tư. Một dự án đầu tư công, nhất là dự án hạ tầng quy mô lớn, nếu được chuẩn bị không kỹ sẽ kéo theo hệ quả lâu dài. Quy hoạch chưa đồng bộ, chủ trương đầu tư thiếu căn cứ, thẩm định nguồn vốn chưa chặt chẽ, tổng mức đầu tư thiếu chính xác hoặc dự án chưa đủ điều kiện triển khai, nhưng vẫn được phê duyệt đều có thể làm phát sinh lãng phí.

Trong kết luận về một số dự án đầu tư xây dựng từ nguồn vốn ngân sách, nguồn vốn vay tại thành phố Hà Nội, Thanh tra Chính phủ đã chỉ ra công tác khảo sát, lập, thẩm định và phê duyệt dự án còn nhiều hạn chế, chất lượng thấp, chưa sát thực tế; một số dự án phải điều chỉnh trong quá trình thực hiện, tiến độ chậm so với phê duyệt.

Kết luận thanh tra tại Hà Nam cũng cho thấy, trước thời điểm Luật Đầu tư công năm 2014 có hiệu lực, còn tình trạng một số chủ trương đầu tư không thông qua HĐND cùng cấp, không thẩm định về nguồn vốn đầu tư, chưa tuân thủ quy hoạch, thiết kế; một số dự án, công trình chậm triển khai, phải phân kỳ đầu tư hoặc tạm dừng, cắt giảm quy mô. Đối với Dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, giai đoạn 1 sau điều chỉnh có tổng mức đầu tư hơn 14.331 tỷ đồng, vốn Nhà nước tham gia 9.800 tỷ đồng, chiếm 68,38% tổng mức đầu tư. Với các dự án có tỷ trọng vốn Nhà nước lớn, việc thanh tra quá trình điều chỉnh chủ trương đầu tư, cơ cấu vốn, phương án tài chính và tiến độ triển khai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Từ nay đến cuối năm 2026, thành phố Hà Nội dự kiến kiểm tra 200 dự án đầu tư. Ảnh: HH

Thứ hai, nguy cơ lãng phí do chậm tiến độ, dự án dở dang, vốn bị “treo”. Chậm tiến độ không chỉ làm tăng chi phí xây dựng, chi phí quản lý, chi phí lãi vay, mà còn làm chậm phát huy công năng của công trình. Một dẫn chứng điển hình là Kết luận thanh tra số 528/KL-TTCP ngày 28/3/2025 của Thanh tra Chính phủ về Dự án đầu tư xây dựng mới cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Dự án đầu tư xây dựng mới cơ sở 2 Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Hai dự án cơ sở y tế tuyến Trung ương này được triển khai nhằm giảm tải cho các bệnh viện lớn, nâng cao năng lực khám, chữa bệnh. Theo Kết luận thanh tra, các dự án khởi công từ năm 2015, đến hết năm 2020 cơ bản hoàn thành phần xây dựng nhưng chưa được đưa vào hoạt động, khai thác đồng bộ.

Trường hợp nêu trên cho thấy, lãng phí trong đầu tư công không chỉ nằm ở chi phí xây dựng, chi phí tư vấn, sai sót trong đấu thầu hay quyết toán, mà còn nằm ở việc công trình đã hình thành nhưng chậm phát huy công năng xã hội. Đối với dự án bệnh viện, sự chậm trễ không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng vốn đầu tư, phát sinh chi phí bảo quản, duy tu, xử lý tồn tại kỹ thuật, mà còn làm chậm mục tiêu giảm tải bệnh viện tuyến cuối, chậm cung cấp dịch vụ khám, chữa bệnh cho người dân.

Ở Yên Bái, kết luận thanh tra chỉ ra trường hợp Dự án đường tránh ngập thành phố Yên Bái điều chỉnh tổng mức đầu tư từ 114.154 triệu đồng lên 995.784 triệu đồng, thay đổi phương án thiết kế hạng mục cầu, trong khi hạng mục cầu đã thi công một phần móng với giá trị 1.950 triệu đồng, gây lãng phí chi phí đầu tư. Đồng thời, có dự án được phê duyệt nhưng không bố trí được nguồn vốn để thực hiện, trong đó chi phí tư vấn đầu tư đã thanh toán là 2.160 triệu đồng, gây lãng phí chi phí đầu tư.

Thứ ba, nguy cơ lãng phí từ quản lý đất đai, tài sản công gắn với dự án đầu tư. Đất đai là nguồn lực công có giá trị đặc biệt lớn. Khi giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, xác định tiền sử dụng đất, tiền thuê đất hoặc sử dụng quỹ đất để thanh toán cho dự án không đúng quy định, nguy cơ lãng phí không chỉ nằm ở vốn đầu tư xây dựng mà còn nằm ở việc thất thoát, sử dụng kém hiệu quả nguồn lực đất đai.

Kết luận thanh tra tại Hà Nội chỉ ra việc một số doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước đưa vị trí đất vào hợp tác, liên doanh để chuyển mục đích sử dụng đất thực hiện dự án kinh doanh, nhưng xác định giá trị lợi thế thương mại chưa sát thị trường. Đây được nhận định là một trong những sơ hở chính sách, gây thất thoát ngân sách Nhà nước trong quá trình chuyển mục đích sử dụng đất và thực hiện dự án đất ở vị trí đắc địa.

Tại Hải Dương, qua thanh tra 16 dự án sử dụng đất, có 7 dự án có hạn chế, thiếu sót về quy hoạch; 13 dự án có hạn chế, thiếu sót về phê duyệt giá đất, nghĩa vụ tài chính và tiền bảo vệ, phát triển đất trồng lúa.

Thứ tư, nguy cơ lãng phí trong đấu thầu, hợp đồng, nghiệm thu và quyết toán. Một công trình đầu tư công chỉ thực sự tiết kiệm, hiệu quả khi lựa chọn nhà thầu, quản lý hợp đồng, nghiệm thu, thanh toán, quyết toán được thực hiện đúng quy định. Kết luận thanh tra tại Hà Nội chỉ ra nhiều tồn tại trong công tác đấu thầu, như chia nhỏ gói thầu tư vấn để chỉ định thầu, thiếu cạnh tranh; có gói thầu bổ sung thiết bị với giá trị lớn nhưng chủ đầu tư không tổ chức đấu thầu mà ký hợp đồng bổ sung với nhà thầu. Đối với hợp phần xe buýt nhanh BRT, lượng khách bình quân mới đạt 44,3% công suất thiết kế, cho thấy dự án chưa đạt hiệu quả như mong đợi.

Các dự án đầu tư công trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk đang được tăng cường kiểm tra, giám sát tiến độ thi công và giải ngân vốn. Ảnh: NG

Bước chuyển từ “phát hiện sai phạm” sang “đánh giá hiệu quả”

Một là, cần chuyển mạnh từ tư duy thanh tra “phát hiện sai phạm” sang tư duy thanh tra “đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công”. Điều này không làm giảm yêu cầu xử lý vi phạm, mà bổ sung thêm chiều cạnh quan trọng: Nguồn lực công có được sử dụng đúng mục tiêu, đúng thời điểm, đúng hiệu quả hay không. Một dự án cơ bản đủ thủ tục, nhưng kéo dài nhiều năm, điều chỉnh nhiều lần, không đưa vào khai thác hoặc khai thác dưới công suất thiết kế vẫn cần được xem xét dưới góc độ nguy cơ lãng phí.

Hai là, cần lựa chọn đối tượng thanh tra theo tiêu chí rủi ro. Những dự án có tổng mức đầu tư lớn, tỷ lệ vốn Nhà nước cao, điều chỉnh nhiều lần, giải ngân thấp, chậm tiến độ, vướng giải phóng mặt bằng, sử dụng nhiều đất đai, tài sản công hoặc có phản ánh từ báo chí, cử tri, cơ quan dân cử cần được đưa vào diện theo dõi, giám sát và thanh tra khi cần thiết. Đối với dự án PPP có vốn Nhà nước tham gia lớn, cần chú trọng thanh tra phương án tài chính, cơ cấu vốn, cam kết của nhà đầu tư, phần vốn Nhà nước tăng thêm, thời gian hoàn vốn và phân bổ rủi ro giữa Nhà nước và nhà đầu tư.

Ba là, trong kết luận thanh tra cần chú trọng nhận diện “nguy cơ lãng phí” bên cạnh “thiệt hại đã xảy ra”. Các phát hiện như dự án chậm tiến độ, chưa quyết toán, công trình dở dang, chậm đưa vào sử dụng, tài sản công chưa khai thác hiệu quả, đất đai chưa xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính, chỉ tiêu tiết kiệm chưa lượng hóa đều cần được phân tích như dấu hiệu cảnh báo. Đây là cơ sở để kiến nghị khắc phục sớm, tránh để nguy cơ chuyển hóa thành thiệt hại thực tế.

Bốn là, kiến nghị thanh tra phải gắn với giải pháp khắc phục khả thi. Đối với dự án có nguy cơ lãng phí, kiến nghị không nên dừng ở thu hồi tiền hoặc kiểm điểm trách nhiệm, mà cần bao gồm các giải pháp tháo gỡ pháp lý, điều chỉnh hoặc dừng dự án không còn hiệu quả, xử lý tài sản dở dang, hoàn thiện thủ tục đất đai, đẩy nhanh quyết toán, đưa công trình vào khai thác, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân và thời hạn thực hiện.

Năm là, cần khai thác dữ liệu sau thanh tra để phục vụ nghiên cứu lý luận và hoàn thiện chính sách. Các kết luận thanh tra về đầu tư công, đất đai, tài sản công, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí là nguồn dữ liệu thực tiễn phong phú. Nếu được hệ thống hóa theo nhóm lỗi, loại dự án, loại nguồn vốn, giai đoạn đầu tư, địa phương, bộ, ngành, các cơ quan thanh tra có thể hình thành chuyên đề cảnh báo chính sách, phục vụ hoàn thiện pháp luật về đầu tư công, ngân sách, xây dựng, đất đai, PPP, tài sản công và phòng, chống lãng phí.

Phát hiện nguy cơ lãng phí trong quản lý đầu tư công qua hoạt động thanh tra là yêu cầu vừa mang tính pháp lý, vừa mang tính quản trị phát triển. Trong điều kiện nguồn lực Nhà nước còn hạn chế, nhu cầu đầu tư hạ tầng và dịch vụ công ngày càng lớn, mỗi dự án chậm tiến độ, mỗi công trình không phát huy hiệu quả, mỗi khu đất công bị sử dụng kém hiệu quả đều là sự lãng phí nguồn lực phát triển.

Thực tiễn các kết luận thanh tra cho thấy, lãng phí trong đầu tư công có thể xuất hiện ở mọi khâu: Từ quy hoạch, chủ trương đầu tư, thẩm định nguồn vốn, bố trí vốn, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu, quản lý hợp đồng, nghiệm thu, quyết toán đến vận hành công trình. Khi thanh tra không chỉ xử lý cái sai đã xảy ra, mà còn cảnh báo và ngăn ngừa lãng phí có thể xảy ra, thì thanh tra thực sự trở thành một thiết chế phòng ngừa, bảo vệ hiệu quả nguồn lực công và phục vụ phát triển bền vững./.