ThS. Phạm Thị Thu Hiền, Phó Hiệu trường Trường Cán bộ Thanh tra. Ảnh: TH

Cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực muốn đạt hiệu quả không chỉ dựa vào hoạt động thanh tra, kiểm tra hay điều tra của các cơ quan chức năng mà còn cần sự tham gia tích cực của người dân, cán bộ, đảng viên và doanh nghiệp trong việc phát hiện, phản ánh, tố cáo các hành vi vi phạm. Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc tham nhũng lớn được phát hiện từ chính những thông tin ban đầu do người dân hoặc cán bộ trong cơ quan cung cấp.

Tuy nhiên, việc lên tiếng tố cáo chưa bao giờ là lựa chọn dễ dàng. Nỗi lo bị trả thù, trù dập, ảnh hưởng đến công việc, cuộc sống hay sự an toàn của bản thân và gia đình vẫn là rào cản khiến không ít người lựa chọn im lặng. Chính vì vậy, xây dựng một cơ chế bảo vệ hiệu quả đi đôi với chính sách khen thưởng phù hợp được xem là điều kiện tiên quyết để khuyến khích người dân mạnh dạn đấu tranh với tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Nhiều khoảng trống trong thực tiễn thi hành

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách và quy định pháp luật nhằm bảo vệ, khuyến khích người phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Nổi bật là Chỉ thị số 27-CT/TW của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo vệ người phát hiện, tố giác, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; Quy định số 231-QĐ/TW ngày 17/1/2025 của Bộ Chính trị về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; cùng với Luật Tố cáo năm 2018, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022.

Các quy định hiện hành đã hình thành khuôn khổ pháp lý khá toàn diện, trong đó người tố cáo được bảo vệ về bí mật thông tin, vị trí công tác, việc làm, tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự và nhân phẩm.

Đồng thời, pháp luật cũng quy định trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc áp dụng các biện pháp bảo vệ khi có căn cứ cho rằng người tố cáo đang hoặc có nguy cơ bị đe dọa, trả thù.

Đặc biệt, Quy định số 231-QĐ/TW đã thể hiện rõ quan điểm của Đảng khi đặt "bảo vệ" và "khen thưởng" trong cùng một cơ chế. Điều này cho thấy hai chính sách không tách rời mà cần được triển khai song hành để vừa bảo đảm an toàn cho người đấu tranh chống tham nhũng, vừa tạo động lực khuyến khích họ tiếp tục đóng góp cho xã hội.

Cần có cơ chế bảo vệ người tố cáo tham nhũng, tiêu cực. Ảnh minh họa. Nguồn: IT

Mặc dù đã có hệ thống quy định tương đối đầy đủ, song quá trình thực hiện vẫn bộc lộ nhiều bất cập.

Một trong những hạn chế lớn là phạm vi bảo vệ bí mật thông tin còn hẹp. Theo quy định hiện hành, người tố cáo được bảo vệ bí mật thông tin nhưng người thân thích của họ lại chưa được bảo vệ đầy đủ trong nội dung này. Trong điều kiện dữ liệu số ngày càng liên thông, chỉ cần lộ thông tin của người thân cũng có thể dẫn tới việc xác định được danh tính người tố cáo.

Bên cạnh đó, trách nhiệm chủ động giữ bí mật thông tin của cơ quan Nhà nước vẫn chưa được quy định thật rõ ràng. Pháp luật yêu cầu giữ bí mật người tố cáo nhưng chưa xác định đầy đủ trách nhiệm của từng cá nhân, từng khâu trong quá trình tiếp nhận, xử lý và lưu trữ thông tin. Điều này khiến nguy cơ lộ lọt thông tin vẫn hiện hữu.

Một vấn đề khác là thời hạn áp dụng các biện pháp bảo vệ. Theo quy định hiện nay, việc bảo vệ có thể chấm dứt ngay sau khi cơ quan có thẩm quyền ban hành kết luận giải quyết tố cáo, trong khi người tố cáo vẫn có quyền tiếp tục khiếu nại hoặc tố cáo tiếp nếu cho rằng việc giải quyết chưa đúng pháp luật. Khoảng trống này khiến người tố cáo có thể rơi vào tình trạng không được bảo vệ trong giai đoạn tiếp theo của vụ việc.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, nhiều phản ánh, tố cáo được thực hiện qua các nền tảng trực tuyến, song cơ chế bảo mật dữ liệu vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Người dân chưa biết rõ ai là người tiếp nhận thông tin, ai có quyền truy cập hồ sơ và cơ chế bảo đảm bí mật được thực hiện như thế nào. Đây là thách thức mới cần sớm được giải quyết.

Khen thưởng chưa tạo được động lực đủ mạnh

Nếu bảo vệ giúp người tố cáo yên tâm thì khen thưởng chính là động lực để khuyến khích họ tham gia đấu tranh chống tham nhũng. Tuy nhiên, chính sách khen thưởng hiện nay vẫn còn mang tính nguyên tắc và chưa thực sự phát huy hiệu quả.

Ths. Hoàng Quốc Tráng, Cục V (Thanh tra Chính phủ). Ảnh: TH

Các quy định hiện hành chưa xác định rõ tiêu chí đánh giá giá trị của thông tin được cung cấp, chưa có quy trình xét khen thưởng riêng đối với người phát hiện tham nhũng và cũng chưa quy định mức thưởng tương xứng với mức độ đóng góp. Vì vậy, việc xét khen thưởng vẫn phụ thuộc nhiều vào nhận định của cơ quan có thẩm quyền.

Một bất cập khác là pháp luật chưa có cơ chế khuyến khích bằng lợi ích vật chất gắn với kết quả thu hồi tài sản tham nhũng. Trong khi nhiều quốc gia áp dụng hình thức thưởng theo tỷ lệ giá trị tài sản thu hồi được từ thông tin do người dân cung cấp thì tại Việt Nam, việc khen thưởng chủ yếu vẫn dừng ở các hình thức tinh thần như giấy khen, bằng khen hoặc huân chương.

Đáng chú ý, hiện nay cũng chưa có cơ chế khen thưởng riêng đối với từng nhóm chủ thể như người phản ánh, người tố cáo, người tố giác tội phạm hay người cung cấp thông tin. Mức độ rủi ro, trách nhiệm pháp lý và giá trị thông tin của từng nhóm rất khác nhau nhưng lại đang được áp dụng một cơ chế khen thưởng khá giống nhau. Điều này làm giảm tính khuyến khích của chính sách.

Thực tế cho thấy, số trường hợp được khen thưởng vì phát hiện, tố giác tham nhũng còn rất ít. Theo thống kê được tác giả dẫn lại, đến nay hầu như chưa ghi nhận các trường hợp khen thưởng nổi bật trong lĩnh vực này. Điều đó cho thấy chính sách hiện hành chưa thực sự trở thành động lực đủ mạnh để khuyến khích người dân chủ động tham gia đấu tranh phòng, chống tham nhũng.

Hoàn thiện chính sách để tạo dựng niềm tin

Từ những bất cập nêu trên, nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ và khen thưởng được đề xuất.

Trong đó, cần sửa đổi Luật Tố cáo theo hướng mở rộng phạm vi bảo vệ bí mật thông tin đối với người thân thích của người tố cáo; quy định rõ trách nhiệm chủ động của cơ quan Nhà nước trong việc giữ bí mật thông tin; kéo dài thời hạn bảo vệ trong trường hợp người tố cáo tiếp tục thực hiện quyền tố cáo và xử lý nghiêm các trường hợp làm lộ thông tin người tố cáo.

Đồng thời, cần bổ sung các quy định về bảo mật dữ liệu trong môi trường số, ứng dụng công nghệ thông tin để mã hóa hồ sơ, kiểm soát chặt chẽ quyền truy cập và xác định rõ trách nhiệm của từng cá nhân tham gia xử lý thông tin.

Đối với cơ chế khen thưởng, cần xây dựng tiêu chí đánh giá cụ thể đối với từng loại thông tin, từng nhóm đối tượng; nghiên cứu bổ sung cơ chế thưởng vật chất gắn với kết quả thu hồi tài sản hoặc thiệt hại được ngăn chặn; đơn giản hóa thủ tục xét khen thưởng và xây dựng quy trình riêng đối với người phát hiện hành vi tham nhũng.

Cần nghiên cứu ban hành nghị định riêng về khen thưởng đối với người phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực nhằm tạo cơ sở pháp lý thống nhất, đồng bộ với các quy định về bảo vệ người tố cáo.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, tác giả cũng nhấn mạnh vai trò của công tác đào tạo đội ngũ cán bộ trực tiếp tiếp nhận, xử lý và bảo vệ người tố cáo; tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật; đồng thời thường xuyên kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định để kịp thời phát hiện, khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn.

Trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, người phản ánh, tố cáo, tố giác chính là những "mắt xích" quan trọng giúp phát hiện và ngăn chặn vi phạm từ sớm, từ xa. Muốn phát huy vai trò này, Nhà nước cần xây dựng một cơ chế vừa bảo đảm an toàn tuyệt đối cho người dám lên tiếng, vừa có chính sách ghi nhận, tôn vinh và khuyến khích xứng đáng.

Khi người dân tin rằng họ sẽ được bảo vệ và được ghi nhận đúng mức, sức mạnh của toàn xã hội trong phòng, chống tham nhũng sẽ tiếp tục được nhân lên, góp phần xây dựng nền hành chính liêm chính, minh bạch và hiệu quả.