Tổng Bí thư Tô Lâm phát biểu tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Truyền thống Thanh tra Việt Nam. Ảnh: TTXVN

Câu nói của Tổng Bí thư: “Thanh tra ngày nay không chỉ là công cụ phát hiện sai phạm mà còn là thiết chế kiến tạo sự minh bạch, thúc đẩy đổi mới, bảo vệ sự ổn định và niềm tin xã hội” - có thể xem như tuyên ngôn phát triển của ngành Thanh tra trong giai đoạn mới. Đây không chỉ là mong muốn mà là yêu cầu mang tính bản chất của nền quản trị hiện đại khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

Chăm sóc phần “gốc” của quản trị

Trong tám thập niên hình thành và phát triển, chức năng cốt lõi của ngành Thanh tra chủ yếu gắn với việc phát hiện sai phạm và kiến nghị xử lý vi phạm. Đó là vai trò cần thiết trong bối cảnh quản lý truyền thống. Tuy nhiên, khi đất nước bước vào giai đoạn chuyển đổi số sâu rộng, bộ máy hành chính được tổ chức theo hướng tinh gọn, minh bạch, kỷ cương và liêm chính, yêu cầu đặt ra đối với ngành Thanh tra không còn dừng ở việc “đi sau để phát hiện” mà phải “đi trước để phòng ngừa”. Trong bối cảnh đó, Tổng Bí thư Tô Lâm đã xác lập cho ngành Thanh tra một vai trò cao hơn: Kiến tạo sự minh bạch.

Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh chức năng mà là một sự chuyển dịch mang tính định hình lại chân dung của toàn ngành. Nếu phát hiện sai phạm chỉ là xử lý phần “ngọn” thì kiến tạo sự minh bạch chính là chăm sóc phần “gốc” của quản trị. Nếu trước đây hoạt động thanh tra chủ yếu nhìn vào những gì đã xảy ra thì thanh tra ngày nay phải hướng tới dự báo những gì có thể xảy ra; không chỉ kiểm tra, phát hiện, mà còn chủ động tham gia làm trong sạch cơ chế, bịt các “kẽ hở” chính sách, chuẩn hóa quy trình từ khâu thiết kế đến tổ chức thực thi. Chỉ đạo của Tổng Bí thư vì vậy không chỉ nhấn mạnh chức năng mà còn khẳng định một sứ mệnh mới: Thanh tra phải là lực lượng tham gia “thiết kế” sự minh bạch, không chỉ tham gia giám sát quyền lực mà còn góp phần kiến tạo môi trường liêm chính trong quản trị quốc gia.

Thực tiễn cho thấy sự chuyển dịch này đang dần được hiện thực hóa. Trong lĩnh vực đầu tư công, thay vì chỉ vào cuộc khi công trình đã đội vốn, chậm tiến độ hoặc phát sinh sai phạm, hoạt động thanh tra ngày càng được yêu cầu tham gia ngay từ khâu lập dự án, thẩm định hồ sơ đấu thầu, phê duyệt vốn và tổ chức thực hiện. Việc phân tích sớm các dấu hiệu bất hợp lý, các rủi ro tiềm ẩn về lợi ích nhóm, thiếu cạnh tranh hay nguy cơ lãng phí đã giúp kịp thời kiến nghị điều chỉnh quy trình, bảo đảm tính công khai, minh bạch và hiệu quả sử dụng ngân sách.

Tổng Bí thư dự lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Truyền thống ngành Thanh tra. Ảnh: TTXVN

Tương tự, trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, thanh tra đã phối hợp với các cơ quan quản lý chuẩn hóa quy trình mua sắm công, thúc đẩy đấu thầu điện tử, giảm tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ và doanh nghiệp. Cách làm này không chỉ hạn chế nguy cơ nhũng nhiễu, tham nhũng mà còn góp phần nâng cao kỷ luật tài chính và hiệu quả phân bổ nguồn lực công. Nhiều nguy cơ thất thoát lớn đã được ngăn chặn từ sớm, không phải bằng các kết luận thanh tra xử lý hậu kiểm, mà bằng việc thiết kế lại cơ chế ngay từ đầu.

Trong lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai, quản lý tài sản công cũng có những bước chuyển dịch mạnh mẽ. Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã từng bước được kiểm soát, chuyển đổi số. Việc thực hiện giao đất, cho thuê đất, xác định tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đã được chú ý giám sát từ khi bắt đầu có dự án. Tài sản công được kiểm tra, rà soát, quản lý bằng dữ liệu số. Mua bán tài sản công được kiểm soát minh bạch trong cả quá trình quản lý, sử dụng.

Những chuyển biến đó cho thấy ngành Thanh tra đang từng bước vượt ra khỏi hình ảnh “người đi kiểm tra sau” để trở thành lực lượng kiến tạo cơ chế minh bạch, góp phần xây dựng nền quản trị quốc gia liêm chính, chủ động phòng ngừa và dự báo rủi ro trước khi sai phạm xảy ra.

“Lá chắn” bảo vệ của hệ thống

Khi nhấn mạnh yêu cầu “một nền quản trị tốt phải có cơ chế giám sát mạnh”, Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của công tác thanh tra trong kiểm soát quyền lực Nhà nước. Trong cơ chế đó, minh bạch không chỉ là một nguyên tắc quản lý, mà còn là “lá chắn” bảo vệ sự vận hành ổn định, liêm chính của cả hệ thống. Thực tiễn cho thấy, ở đâu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả, ở đó nguy cơ tham nhũng, tiêu cực gia tăng; ở đâu minh bạch không được bảo đảm, ở đó niềm tin của xã hội dễ bị suy giảm.

Trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng bộ máy nhà nước kiến tạo phát triển, yêu cầu đặt ra đối với ngành Thanh tra ngày càng cao. Thanh tra không chỉ thực hiện chức năng phát hiện, xử lý sai phạm trong quá trình quản lý, mà quan trọng hơn, phải chủ động nhận diện những nguy cơ tiềm ẩn trong chính sách, pháp luật; phát hiện các điểm nghẽn, sự chồng chéo làm giảm hiệu lực, hiệu quả của quản lý nhà nước và ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh quốc gia; từ đó kiến nghị sửa đổi cơ chế, hoàn thiện thể chế, góp phần khơi thông nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Theo đó, hoạt động thanh tra ngày càng gắn chặt hơn với yêu cầu quản trị vĩ mô, không chỉ dừng lại ở việc xử lý các vụ việc cụ thể ở cấp độ vi mô. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, thể hiện rõ định hướng xây dựng ngành Thanh tra phải trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo đảm kỷ cương, minh bạch và liêm chính của nền quản trị quốc gia; “ngành Thanh tra chính là trụ cột trong cơ chế này”.

Một nền quản trị tốt không chỉ được đánh giá bằng hiệu quả vận hành mà còn được đo bằng mức độ tạo dựng và củng cố niềm tin của Nhân dân. Khi khẳng định vai trò của ngành Thanh tra trong việc “bảo vệ sự ổn định và niềm tin xã hội”, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh một giá trị cốt lõi, mang tính nền tảng đối với quản trị quốc gia.

Thực tiễn cho thấy, mỗi kết luận thanh tra được ban hành trên cơ sở khách quan, minh bạch; mỗi sai phạm được xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng quy định của pháp luật; mỗi vụ việc được làm rõ thấu đáo đều tác động trực tiếp đến niềm tin của xã hội đối với Đảng, Nhà nước và bộ máy công quyền. Thanh tra càng công tâm, nghiêm minh, niềm tin của người dân càng được củng cố. Ngược lại, chỉ cần một kết luận thiếu rõ ràng, một vụ việc chậm trễ hoặc kéo dài trong xử lý cũng có thể gây bức xúc dư luận, làm suy giảm uy tín của cơ quan quản lý nhà nước.

Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với ngành Thanh tra trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và khắc phục sai phạm mà còn phải góp phần củng cố nền tảng niềm tin xã hội. Đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm chính trị quan trọng, gắn trực tiếp với mục tiêu giữ vững ổn định xã hội và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.

Toàn cảnh Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Truyền thống Thanh tra Việt Nam. Ảnh: Ngọc Diễm

Động lực thúc đẩy cải cách, đổi mới và sáng tạo

Trước đây, công tác thanh tra thường được nhìn nhận chủ yếu ở chức năng giữ gìn kỷ luật, kỷ cương trong quản lý nhà nước. Tuy nhiên, khi nhấn mạnh yêu cầu thanh tra phải góp phần thúc đẩy đổi mới, Tổng Bí thư Tô Lâm đã mở rộng vai trò của ngành theo hướng chủ động tham gia vào tiến trình cải cách và hoàn thiện thể chế. Thực tiễn cho thấy, đổi mới và cải cách chỉ có thể bắt đầu từ việc nhận diện đúng và trúng những bất cập trong cơ chế, chính sách và phương thức quản lý. Với vị trí trực tiếp theo dõi, kiểm tra việc thực thi pháp luật trong các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, ngành Thanh tra có điều kiện phát hiện sớm những thủ tục hành chính còn rườm rà, gây lãng phí thời gian và nguồn lực; những cơ chế “xin - cho” tiềm ẩn nguy cơ nhũng nhiễu; những quy định không còn phù hợp với thực tiễn phát triển; cũng như các “khoảng trống” pháp lý cản trở đổi mới sáng tạo.

Khi những phát hiện đó được tổng hợp, phân tích và chuyển hóa thành kiến nghị sửa đổi, bổ sung chính sách, pháp luật, hoạt động thanh tra đã vượt ra khỏi phạm vi phòng ngừa và xử lý sai phạm đơn thuần, để trở thành một kênh quan trọng thúc đẩy cải cách thể chế. Đây là yêu cầu mang tính chiến lược mà Tổng Bí thư đã đặt ra, nhằm xây dựng ngành Thanh tra không chỉ là lực lượng bảo đảm kỷ cương mà còn là động lực đồng hành cùng tiến trình đổi mới, sáng tạo và phát triển bền vững của đất nước.

Tổng Bí thư Tô Lâm chụp ảnh lưu niệm cùng lãnh đạo và nguyên lãnh đạo Thanh tra Chính phủ tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Truyền thống Thanh tra Việt Nam. Ảnh: Ngọc Diễm

Xây dựng đội ngũ thanh tra có “nghề”

Khi đã xác định rõ vai trò chiến lược của ngành Thanh tra trong tiến trình hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia, Tổng Bí thư đặt ra một yêu cầu có ý nghĩa then chốt: Xây dựng đội ngũ cán bộ thanh tra liêm chính, bản lĩnh, chuyên nghiệp. Bởi lẽ, dù cơ chế, chính sách có được thiết kế đầy đủ đến đâu, pháp luật có hoàn thiện đến mức nào, nếu con người thực thi thiếu bản lĩnh, thiếu năng lực và không giữ được sự công tâm thì công tác thanh tra khó có thể hoàn thành sứ mệnh được giao.

Trong bối cảnh mới, cán bộ thanh tra không chỉ cần bản lĩnh chính trị vững vàng để dám đối mặt với khó khăn, thách thức, không né tránh va chạm, không bị chi phối bởi lợi ích hay quyền lực, mà còn phải có đạo đức công vụ trong sáng, tinh thần trách nhiệm cao cả. Cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao hơn về trình độ chuyên môn, kiến thức pháp luật và nghiệp vụ thanh tra; khả năng phân tích, đánh giá thông tin, dữ liệu; làm chủ công nghệ mới, hiện đại để đáp ứng yêu cầu thanh tra trong điều kiện chuyển đổi số và quản trị quốc gia hiện đại.

Thực tế cho thấy, chính chất lượng đội ngũ cán bộ là yếu tố quyết định việc ngành Thanh tra có hiện thực hóa được tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư hay không, cũng là nhân tố then chốt bảo đảm cho các chủ trương cải cách, đổi mới đi vào thực chất, hiệu quả và bền vững.

Sứ mệnh mới - tầm nhìn mới

Tư tưởng chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm không chỉ định hướng cho hoạt động của ngành Thanh tra mà còn phản ánh tầm nhìn dài hạn về xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, minh bạch và liêm chính. Trong tầm nhìn đó, thanh tra không còn là lực lượng “đi sau để kiểm tra” mà được xác lập vai trò chủ động hơn: Tham gia kiến tạo ngay từ đầu những điều kiện bảo đảm kỷ cương, minh bạch và hiệu quả quản trị.

Theo tinh thần này, thanh tra không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và xử lý sai phạm, mà còn góp phần xây dựng môi trường liêm chính; không chỉ giữ gìn kỷ luật kỷ cương pháp luật, mà còn thúc đẩy cải cách, đổi mới; không chỉ bảo vệ tính nghiêm minh của pháp luật, mà còn bảo vệ niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và bộ máy công quyền. Đó là sự mở rộng về vai trò, đồng thời cũng là sự nâng tầm về sứ mệnh của ngành Thanh tra trong giai đoạn phát triển mới.

Sứ mệnh ấy đặt ra những yêu cầu cao hơn nhưng cũng là niềm vinh dự và trách nhiệm lớn lao đối với ngành Thanh tra Việt Nam khi cùng đất nước bước vào giai đoạn phát triển hướng tới quản trị hiện đại, liêm chính và bền vững, bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.