Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp, xử lý vi phạm đất đai

Một trong những nội dung được tiếp tục hoàn thiện trong Dự án Luật Đất đai (sửa đổi) là cơ chế giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm về đất đai. Theo đó, dự thảo hướng tới hoàn thiện đồng bộ cơ chế, chế tài để chủ động ngăn ngừa, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, khắc phục triệt để tình trạng lãng phí, thất thoát tài nguyên và khiếu kiện về đất đai.

Thực tế cho thấy, việc giải quyết tranh chấp đất đai còn kéo dài do quy định nhiều cơ quan cùng có thẩm quyền giải quyết, gồm cơ quan hành chính và Tòa án. Trường hợp không đồng ý với quyết định giải quyết lần đầu của cơ quan hành chính cấp dưới, người dân có thể khởi kiện quyết định hành chính ra Tòa án hoặc yêu cầu cơ quan hành chính cấp trên giải quyết lần hai, khiến vụ việc tiếp tục kéo dài, chưa được giải quyết dứt điểm.

Bên cạnh đó, giữa pháp luật đất đai và pháp luật về tố tụng hành chính còn chưa có sự thống nhất về thời hiệu có hiệu lực đối với kết quả giải quyết tranh chấp đất đai.

Dự thảo Luật dành riêng Chương 12 về Giám sát, theo dõi việc quản lý, sử dụng đất đai; kiểm tra, kiểm toán; giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai.

Ảnh minh họa: Nguyệt Trang

Chương này quy định về giám sát của Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội đồng nhân dân các cấp và của công dân đối với việc quản lý, sử dụng đất đai; theo dõi và đánh giá đối với việc quản lý, sử dụng đất đai; kiểm tra chuyên ngành đất đai, kiểm toán đất đai; hòa giải tranh chấp đất đai; thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai; giải quyết khiếu nại, tố cáo về đất đai; xử lý đối với người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai và trách nhiệm trong việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai.

So với Luật Đất đai năm 2024, dự thảo không quy định chi tiết về theo dõi và đánh giá việc quản lý, sử dụng đất đai; trách nhiệm; hệ thống theo dõi và đánh giá việc quản lý, sử dụng đất đai; không quy định về thanh tra chuyên ngành đất đai để thống nhất với pháp luật về thanh tra.

Đáng chú ý, để thể chế tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW, dự thảo Luật đã quy định trước khi cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định giải quyết tranh chấp đất đai, UBND cấp xã nơi có đất phải thực hiện hòa giải.

Đối với trường hợp các bên không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc một trong các loại giấy tờ về quyền sử dụng đất, các bên được lựa chọn nộp đơn yêu cầu giải quyết tranh chấp tại UBND cấp xã hoặc khởi kiện ra Tòa án theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự.

Trường hợp không đồng ý với quyết định giải quyết của Chủ tịch UBND cấp xã, các bên có quyền khởi kiện tại Tòa án hoặc gửi đơn đến Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Quyết định giải quyết của Chủ tịch UBND cấp tỉnh là quyết định có hiệu lực thi hành và các bên không có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân.

Dự thảo cũng quy định, Chủ tịch UBND các cấp giải quyết khiếu nại đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của mình trong trường hợp các bên khiếu nại lựa chọn cơ quan hành chính giải quyết. Nếu không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại, người khiếu nại có quyền khởi kiện tại Tòa án.

Cùng với đó, dự thảo tiếp tục hoàn thiện quy định về kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong quản lý, sử dụng đất đai. Đối với các dự án không đưa đất vào sử dụng, chậm tiến độ sử dụng đất, dù pháp luật đã có quy định xử lý nhưng thực tế vẫn còn dự án tồn đọng, kéo dài, bỏ hoang, gây lãng phí đất đai. Vì vậy, việc hoàn thiện cơ chế, chế tài được đặt ra nhằm xử lý triệt để những vi phạm này, nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Nhiều nội dung góp ý về kiểm tra, giải quyết tranh chấp đất đai

Dự án Luật Đất đai (sửa đổi) nhận được nhiều góp ý của các cơ quan, tổ chức. Trong đó, Thanh tra Chính phủ có ý kiến liên quan đến quy định về khiếu kiện đất đai và kiểm tra chuyên ngành.

Tại Điều 84 dự thảo Luật quy định về hoạt động lấn biển, Thanh tra Chính phủ đề nghị cần nghiên cứu, bổ sung nội dung về hoạt động lấn biển theo hướng phù hợp với việc sử dụng biển quy định tại Luật Di sản văn hóa. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung thêm vào điểm b khoản 2 yếu tố “không làm ảnh hưởng, xâm hại đến yếu tố gốc cấu thành di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di sản thiên nhiên” để bảo đảm sự đồng bộ với pháp luật về Di sản văn hóa.

Về kiểm tra chuyên ngành đất đai, kiểm toán đất đai, khoản 1 Điều 92 dự thảo Luật quy định “Trình tự, thủ tục kiểm tra chuyên ngành đất đai thực hiện theo quy định của Chính phủ”. Đối với nội dung này, Thanh tra Chính phủ đề nghị sửa đổi lại là “Hoạt động kiểm tra chuyên ngành đất đai thực hiện theo quy định của Chính phủ”.

Đồ họa: Nguyệt Trang

Điều 94 dự thảo Luật quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai. Theo đó, tranh chấp đất đai mà các bên tranh chấp hoặc một trong các bên tranh chấp có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất ở, Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở, Giấy chứng nhận quyền sở hữu công trình xây dựng, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất, Giấy chứng nhận hoặc có một trong các loại giấy tờ về quyền sử dụng đất và tranh chấp về tài sản gắn liền với đất thì do Tòa án giải quyết.

Về nội dung này Thanh tra Chính phủ đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu quy định các trường hợp tranh chấp đất đai do Tòa án giải quyết theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự để thống nhất một cơ quan giải quyết tranh chấp đất đai.

Trường hợp vẫn giữ nguyên quy định thẩm quyền giải quyết tranh chấp như Điều 93, đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu quy định theo hướng “Trường hợp không đồng ý với quyết định giải quyết của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã thì các bên tranh chấp có quyền khởi kiện tại Tòa án” để thống nhất như quy định thẩm quyền giải quyết khiếu nại tại khoản 2 Điều 94 của Dự thảo Luật.

Ngoài ra, về dự thảo Tờ trình, Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đề nghị bổ sung nguyên tắc mức độ phân quyền phải tương thích với mức độ hoàn thiện của dữ liệu, hạ tầng số, năng lực đội ngũ và cơ chế kiểm soát quyền lực. Đặc biệt, việc kiểm tra, giám sát và thanh tra cần được thực hiện trên nền tảng dữ liệu số thống nhất, liên thông, có chức năng lưu vết quá trình xử lý, cảnh báo rủi ro và truy xuất trách nhiệm cá nhân, chuyển từ hậu kiểm đơn thuần sang phòng ngừa, giám sát chủ động.