TS. Trần Đăng Vinh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh:VL

Từ “tiếp nhận đơn thư” đến thiết chế của nền quản trị hiện đại

Theo TS. Trần Đăng Vinh, công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo không chỉ là hoạt động bảo đảm quyền hiến định của công dân mà đang trở thành một thiết chế quan trọng của nền quản trị quốc gia hiện đại. Đây là kênh kết nối trực tiếp giữa Nhà nước với Nhân dân, đồng thời là công cụ phản ánh chất lượng điều hành, hiệu quả thực thi chính sách và mức độ hài lòng của người dân đối với bộ máy công quyền.

Cách tiếp cận này cho thấy một sự thay đổi đáng kể về triết lý hành động. Nếu trước đây trọng tâm là tiếp nhận và xử lý từng vụ việc cụ thể, thì trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là phải nhìn các vụ việc như những tín hiệu cảnh báo về những vấn đề tồn tại trong quản lý nhà nước.

Nói cách khác, khiếu nại, tố cáo không chỉ là hệ quả của một quyết định hành chính hay một tranh chấp cụ thể. Đó còn là nguồn dữ liệu quan trọng để nhận diện những bất cập của cơ chế, chính sách và quá trình tổ chức thực hiện.

TS. Nguyễn Ngọc Bích, Trưởng Bộ môn Luật Hành chính, Trường Đại học Luật Hà Nội. Ảnh:MN

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng thuận từ nhiều chuyên gia tham dự hội thảo. PGS.TS. Trương Thị Hồng Hà, Phó Vụ trưởng Vụ Nghiên cứu - Tổng hợp, Ban Nội chính Trung ương. Nhìn nhận công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo như một “kênh cảm biến chính sách”, giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm các nguy cơ xung đột xã hội. Trong khi đó, ThS. Nguyễn Văn Lương cho rằng hoạt động thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo cần chuyển trọng tâm từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa, cảnh báo và quản trị rủi ro.

Từ góc độ quản trị công hiện đại, hiệu quả của công tác tiếp dân không nên chỉ được đo bằng số lượng buổi tiếp dân hay số vụ việc được giải quyết. Quan trọng hơn là khả năng tạo đồng thuận xã hội, giảm phát sinh khiếu kiện kéo dài và nâng cao niềm tin của người dân đối với chính quyền.

Dữ liệu số sẽ thay đổi cách tiếp công dân và giải quyết khiếu nại

Một trong những điểm nhấn nổi bật trong tham luận của TS. Trần Đăng Vinh là định hướng xây dựng hệ sinh thái dữ liệu liên thông quốc gia về tiếp công dân, xử lý đơn và giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Theo đó, dữ liệu cần được kết nối thông suốt từ cấp xã, cấp tỉnh đến Trung ương, hình thành một hệ thống thống nhất, cập nhật theo thời gian thực. Khi đó, cơ quan quản lý không chỉ biết một vụ việc đang được xử lý ở đâu mà còn có thể theo dõi tiến độ, phát hiện điểm nghẽn và đánh giá trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan.

Các diễn giả tại Hội thảo khoa học quốc gia. Ảnh: VL

Ý tưởng này có sự tương đồng với tham luận của ThS. Nguyễn Hồng Điệp - Trưởng Ban Tiếp công dân Trung ương (Thanh tra Chính phủ) về nền tảng quản lý công tác khiếu nại, tố cáo quốc gia. Theo ông, chuyển đổi số trong lĩnh vực này không đơn thuần là số hóa hồ sơ mà là chuyển từ tư duy lưu trữ sang tư duy quản trị dữ liệu.

Xa hơn, TS. Trần Văn Long, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Thanh tra Chính phủ đề xuất khai thác dữ liệu điện tử để nhận diện dấu hiệu bất thường, thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ theo phương thức truyền thống. Trong khi đó, GS.TS Vũ Công Giao - Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng AI và Big Data có thể hỗ trợ phân tích các mô hình hành vi, nhận diện xu hướng khiếu kiện và cảnh báo sớm những nguy cơ phát sinh điểm nóng.

Nếu được triển khai đồng bộ, hệ thống dữ liệu liên thông sẽ giúp ngành Thanh tra chuyển từ trạng thái “phản ứng” sang trạng thái “chủ động”. Thay vì chờ khiếu kiện xảy ra mới xử lý, cơ quan quản lý có thể dự báo những khu vực, lĩnh vực hoặc dự án có nguy cơ phát sinh tranh chấp để kịp thời điều chỉnh chính sách và phương thức quản lý.

Đây cũng là nền tảng quan trọng để hình thành mô hình tiếp công dân trực tuyến, giảm khoảng cách địa lý, tiết kiệm thời gian và tăng tính minh bạch trong quá trình giải quyết vụ việc.

TS Trần Đăng Vinh - Vụ trưởng Vụ pháp chế Thanh tra Chính phủ chụp ảnh lưu niệm với đồng chủ trì hội thảo. Ảnh: VL

Trách nhiệm người đứng đầu và nghệ thuật đối thoại từ cơ sở

Dù công nghệ có phát triển đến đâu, TS. Trần Đăng Vinh cho rằng yếu tố quyết định vẫn là con người, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu.

Trong nhiều trường hợp, một cuộc đối thoại trực tiếp, thẳng thắn và cầu thị có thể tháo gỡ những khúc mắc tồn tại nhiều năm. Ngược lại, sự chậm trễ, né tránh hoặc thiếu trách nhiệm rất dễ khiến những mâu thuẫn nhỏ trở thành khiếu kiện kéo dài, thậm chí phát sinh điểm nóng về an ninh, trật tự.

Từ thực tiễn đó, ông đề xuất tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý theo hướng xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền trong công tác tiếp dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Hai đồng chủ trì Trường cán bộ Thanh tra và Trường đại học Luật Hà Nội chụp ảnh lưu niệm bế mạc hội thảo. Ảnh: VL

Quan điểm này cũng được TS. Nguyễn Huy Hoàng, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ thanh tra đồng tình khi đề xuất xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá trách nhiệm giải trình của người đứng đầu trên nền tảng dữ liệu số. Trong khi đó, các nghiên cứu của PGS.TS Đoàn Thị Tố Uyên và ThS. Nguyễn Duy Nghĩa đến từ Trường Đại học Luật Hà Nội đều cho thấy đối thoại trực tiếp tại cơ sở là giải pháp hiệu quả để giảm căng thẳng, tạo đồng thuận và hạn chế khiếu kiện vượt cấp.

Quan trọng hơn, cùng với việc đề cao trách nhiệm, cần có cơ chế bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm khi xử lý các vụ việc phức tạp, tồn đọng kéo dài. Bởi trong nhiều trường hợp, giải quyết dứt điểm một vụ việc không chỉ cần đúng pháp luật mà còn cần sự linh hoạt, bản lĩnh và tinh thần phụng sự Nhân dân.

Tầm nhìn mà TS. Trần Đăng Vinh đưa ra không dừng lại ở việc hoàn thiện quy trình tiếp dân hay giải quyết khiếu nại, tố cáo. Đó là hình ảnh về một hệ thống quản trị hiện đại, nơi dữ liệu được kết nối, trách nhiệm được lượng hóa và người dân thực sự trở thành trung tâm của nền hành chính phục vụ.

Khi mỗi phản ánh của người dân được lắng nghe, mỗi vụ việc được giải quyết minh bạch và mỗi nguy cơ xung đột được nhận diện từ sớm, đó không chỉ là thành công của ngành Thanh tra mà còn là nền tảng để củng cố “thế trận lòng dân” – nguồn lực quan trọng nhất cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.