ThS Nguyễn Đăng Hạnh, Trường Cán bộ Thanh tra. Ảnh: TH

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật về thanh tra và xử lý vi phạm hành chính liên tục được sửa đổi, bổ sung; mô hình tổ chức bộ máy thanh tra có nhiều đổi mới theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, yêu cầu hoàn thiện cơ chế xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Thực tiễn tại nhiều cơ quan thanh tra chuyên ngành cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực, công tác xử phạt vẫn còn những "điểm nghẽn" cả về thể chế lẫn tổ chức thực hiện, cần sớm được tháo gỡ để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong giai đoạn mới.

Nhìn từ thực tiễn để nhận diện những khoảng trống

Thời gian qua, cùng với việc hoàn thiện Luật Xử lý vi phạm hành chính và các văn bản hướng dẫn thi hành, cơ sở pháp lý cho hoạt động xử phạt của các cơ quan thanh tra từng bước được củng cố. Hầu hết các lĩnh vực quản lý nhà nước đều đã có quy định cụ thể về hành vi vi phạm, mức xử phạt, thẩm quyền xử phạt và các biện pháp khắc phục hậu quả, tạo điều kiện để các cơ quan thanh tra thực hiện chức năng của mình.

Thực tiễn triển khai tại nhiều cơ quan thanh tra chuyên ngành như quốc phòng, công an, ngân hàng, chứng khoán, hàng không, hàng hải, cơ yếu hay an toàn bức xạ và hạt nhân cho thấy, hoạt động xử phạt vi phạm hành chính cơ bản được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật.

Đặc biệt, công tác xử phạt vi phạm hành chính đã góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện kết luận thanh tra, buộc các tổ chức, cá nhân vi phạm thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản, chấn chỉnh những tồn tại, thiếu sót trong quản lý.

Tuy nhiên, nhìn tổng thể có thể thấy giữa các lĩnh vực vẫn tồn tại sự khác biệt khá lớn về hiệu quả xử phạt. Trong khi một số ngành đã xây dựng được cơ chế công khai, thống kê tương đối đầy đủ thì nhiều lĩnh vực do tính chất đặc thù vẫn chưa công bố số liệu xử phạt, gây khó khăn cho công tác theo dõi, đánh giá và giám sát xã hội.

Một thực tế khác là hệ thống pháp luật về xử lý vi phạm hành chính thường xuyên được sửa đổi, bổ sung nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý mới. Điều này giúp hoàn thiện hành lang pháp lý nhưng cũng đặt ra áp lực không nhỏ đối với đội ngũ cán bộ thực thi trong việc cập nhật, áp dụng thống nhất các quy định mới.

Ở một số lĩnh vực, việc phân định thẩm quyền giữa các lực lượng có chức năng xử phạt vẫn còn giao thoa, tiềm ẩn nguy cơ chồng chéo hoặc bỏ sót trách nhiệm.

Không chỉ khó ở khâu phát hiện mà còn ở tổ chức thi hành

Thực tiễn cho thấy, phát hiện hành vi vi phạm mới chỉ là bước khởi đầu của quá trình xử lý. Khó khăn lớn hơn nằm ở việc tổ chức thi hành quyết định xử phạt và bảo đảm các quyết định đó được thực hiện đầy đủ trên thực tế.

Trong lĩnh vực hàng không dân dụng, nhiều đối tượng vi phạm là hành khách di chuyển liên tục, cư trú ở nhiều địa phương khác nhau hoặc là người nước ngoài. Việc xác minh địa chỉ, tống đạt quyết định xử phạt hay áp dụng biện pháp cưỡng chế gặp rất nhiều trở ngại.

Có trường hợp người vi phạm không có tài khoản ngân hàng, không có tài sản để cưỡng chế hoặc không còn cư trú tại địa chỉ đã đăng ký, khiến quyết định xử phạt khó được thi hành dứt điểm.

Đối với lĩnh vực hàng hải và đường thủy nội địa, đặc điểm đối tượng quản lý có tính lưu động cao cũng tạo ra nhiều khó khăn trong việc theo dõi, cưỡng chế và kiểm tra việc chấp hành quyết định xử phạt.

Trong khi đó, ở lĩnh vực ngân hàng, mặc dù tỷ lệ chấp hành quyết định xử phạt khá cao nhưng việc thực hiện một số kiến nghị khắc phục hậu quả vẫn cần nhiều thời gian do tính chất phức tạp của hoạt động tín dụng và tài chính.

Một điểm chung ở nhiều lĩnh vực là cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý xử phạt còn phân tán, thiếu kết nối. Thông tin về đối tượng vi phạm, kết quả thi hành quyết định xử phạt hay tình trạng chấp hành chưa được chia sẻ kịp thời giữa các cơ quan có liên quan. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý mà còn làm giảm khả năng giám sát, thống kê và đánh giá việc thực thi pháp luật.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực trực tiếp thực hiện công tác xử lý vi phạm hành chính vẫn còn nhiều hạn chế. Không ít cơ quan thanh tra chưa có đội ngũ chuyên trách; cán bộ chủ yếu kiêm nhiệm trong khi phải thường xuyên cập nhật quy định mới và xử lý các vụ việc ngày càng phức tạp.

Đối với những lĩnh vực chuyên sâu như cơ yếu, an toàn bức xạ hay ngân hàng, yêu cầu về kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiệp vụ càng cao, đòi hỏi công tác đào tạo, bồi dưỡng phải được thực hiện thường xuyên, liên tục.

Hoàn thiện cơ chế xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra

Qua thực tiễn triển khai có thể thấy, một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra theo hướng đồng bộ, thống nhất với pháp luật chuyên ngành và yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy.

Trước hết, cần tiếp tục rà soát các quy định về thẩm quyền xử phạt để bảo đảm phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể có thẩm quyền, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót trong quá trình áp dụng pháp luật.

Cùng với đó là nghiên cứu bổ sung những quy định còn thiếu đối với một số cơ quan thanh tra nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa chức năng thanh tra với yêu cầu quản lý nhà nước trong tình hình mới.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan điều tra, thuế, hải quan, ngân hàng và chính quyền địa phương trong quá trình xác minh thông tin, chuyển giao hồ sơ, tổ chức thi hành và cưỡng chế quyết định xử phạt.

Thực tiễn cho thấy, nhiều khó khăn hiện nay không xuất phát từ quy định xử phạt mà từ việc thiếu cơ chế phối hợp thông suốt giữa các cơ quan có liên quan.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh, việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thống nhất về xử lý vi phạm hành chính cũng là yêu cầu cấp thiết. Hệ thống này cần được kết nối với cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành và địa phương để phục vụ việc phát hiện vi phạm, theo dõi quá trình xử lý, kiểm tra việc thi hành quyết định xử phạt và hỗ trợ công tác thống kê, dự báo.

Cùng với hoàn thiện thể chế và hạ tầng dữ liệu, cần tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác thanh tra và xử lý vi phạm hành chính. Việc đào tạo không chỉ tập trung vào cập nhật quy định pháp luật mà còn phải chú trọng kỹ năng phát hiện vi phạm, lập hồ sơ, thu thập chứng cứ, áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả, tổ chức thi hành và cưỡng chế quyết định xử phạt. Đây là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng, hiệu quả của toàn bộ quá trình xử lý vi phạm hành chính.

Có thể khẳng định rằng, trong bối cảnh yêu cầu xây dựng nền hành chính liêm chính, kỷ cương và hiện đại, hoàn thiện cơ chế xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thanh tra không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ lâu dài. Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, thẩm quyền được phân định rõ ràng, cơ chế phối hợp được vận hành hiệu quả, dữ liệu được kết nối đồng bộ và đội ngũ cán bộ được chuẩn hóa, hoạt động xử phạt vi phạm hành chính sẽ thực sự trở thành công cụ hữu hiệu để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, góp phần xây dựng nền thanh tra chuyên nghiệp, hiện đại, hoạt động hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả.