Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú chủ trì Hội đồng thẩm định. Ảnh: Minh Huyền

Dự thảo Nghị quyết hướng tới thiết lập khuôn khổ pháp lý toàn diện, làm rõ quyền, nghĩa vụ và các cơ chế khuyến khích công dân tham gia môi trường số, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho chuyển đổi số bền vững.

Đề xuất công dân số gắn với ưu đãi thiết thực

Theo thông tin từ Bộ Công an, sau 3 năm triển khai thực hiện Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 6/1/2022 về việc phê duyệt Đề án Phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030 (Đề án 06), tính đến tháng 7/2025, đã cơ bản đạt được các mục tiêu có tính chất nền tảng.

Trong Đề án 06, công dân số được xác định là yếu tố nền tảng, quyết định sự thành công của chuyển đổi số ở cả 3 trụ cột: Chính quyền số, kinh tế số và xã hội số. Tuy nhiên, hiện tại, tình hình phát triển công dân số của Việt Nam vẫn còn những hạn chế, như: Còn sự chênh lệch lớn về năng lực số của người dân giữa khu vực thành thị và nông thôn, giữa các nhóm dân cư khác nhau; hạ tầng công nghệ và hệ thống lưu trữ giữa các bộ, ngành chưa thực sự hiệu quả; việc phổ cập các hạ tầng số, nhất là định danh điện tử VNeID, vẫn còn gặp nhiều khó khăn.

Nghị quyết ban hành nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về công dân số, quy định rõ địa vị pháp lý, các lợi ích và trách nhiệm của công dân khi tham gia môi trường số.

Đồng thời, tăng cường công tác quản lý nhà nước, quản trị xã hội trên môi trường số; ban hành các cơ chế, chính sách đột phá, thống nhất trên toàn quốc, đặc biệt về ưu đãi mạnh mẽ phí, lệ phí và xây dựng Hệ thống Điểm công dân số, nhằm tạo động lực khuyến khích người dân thay đổi thói quen, tích cực tham gia dịch vụ công trực tuyến và các hoạt động chuyển đổi số...

Dự thảo Nghị quyết đề xuất cơ chế ghi nhận mức độ tích cực tham gia của công dân trên môi trường số gắn liền với các ưu đãi thiết thực. Trong đó, dựa trên mức độ tích cực trau dồi kỹ năng số, tham gia dịch vụ công, các giao dịch số khác, công dân sẽ được hưởng thêm các chính sách miễn giảm thuế, phí như miễn 100% phí, lệ phí đối với các thủ tục hành chính cơ bản, thiết yếu, gắn với quyền nhân thân hoặc thủ tục hành chính có tần suất cao; giảm tối thiểu 50% phí, lệ phí đối với các thủ tục hành chính phức tạp, cần nhiều chi phí quản lý.

Hệ thống Điểm công dân số sẽ được gắn với dữ liệu dân cư, danh tính điện tử và được tính dựa trên cập nhật dữ liệu, tần suất sử dụng dịch vụ số cũng như các đóng góp cho cộng đồng số. Điểm số được gắn với các quyền lợi, ưu đãi về thuế, phí, dịch vụ, thủ tục hành chính, an sinh xã hội.

Bảo đảm quyền bình đẳng của người dân

Tại buổi thẩm định, các thành viên Hội đồng đánh giá cao sự cần thiết ban hành Nghị quyết của Chính phủ về phát triển công dân số nhằm bảo vệ quyền lợi và nâng cao năng lực số của người dân trong kỷ nguyên số.

Góp ý vào dự thảo, bà Mai Thị Thanh Bình, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng cần nghiên cứu, cân nhắc kỹ lưỡng việc sử dụng cụm từ “xếp hạng, phân loại công dân” bảo đảm phù hợp, tuân thủ tuyệt đối Hiến pháp và pháp luật, quyền con người, quyền công dân; rà soát các tiêu chí bảo đảm tính khả thi, công bằng giữa các đối tượng khác nhau về độ tuổi, trình độ, điều kiện kinh tế xã hội...; rà soát, bảo đảm đồng bộ, thống nhất các nội dung về chữ ký số, công dân số với Luật Chuyển đổi số và Luật Giao dịch điện tử.

Về Hệ thống chấm điểm công dân số, theo đại diện Cục Kiểm tra văn bản và Quản lý xử lý văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp), việc này có thể gây ra những rào cản tâm lý, phản ánh tiêu cực nhất định, do đó có thể cân nhắc chỉ quy định chung về công dân cơ bản khi tham gia dịch vụ công.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú phát biểu kết luận cuộc họp. Ảnh: Minh Huyền

Một số ý kiến cho rằng việc phân chia “công dân số” thành các nhóm “tích cực”, “cơ bản” và “phổ thông” để hưởng các mức độ ưu đãi khác nhau cũng có thể dẫn đến sự bất bình đẳng. Những người am hiểu công nghệ sẽ có lợi thế hơn so với những người khác, kể cả trong khu vực công. Do đó, cần chỉnh sửa đảm bảo sự hài hòa giữa việc thụ hưởng quyền lợi và thực hiện nghĩa vụ, giúp người dân có đầy đủ công cụ và hành lang pháp lý để sống và làm việc an toàn, hiệu quả trong kỷ nguyên số.

Các thành viên Hội đồng cho rằng cần làm rõ hơn khái niệm “công dân số”, tránh trùng lắp với các khái niệm đã có; các quy định về nghĩa vụ của công dân phải bảo đảm phù hợp và khuyến khích, không phải là bắt buộc; cần có cơ sở rõ ràng, cụ thể để phân loại, chấm điểm công dân số, tránh gây tác động tiêu cực; mở rộng quyền giám sát của người dân đối với hệ thống thông tin có sử dụng đầu tư công…

Cần cân nhắc kỹ chính sách ưu đãi về thuế, phí, lệ phí

Phát biểu kết luận, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú đánh giá cao các ý kiến góp ý của thành viên Hội đồng thẩm định.

Ông đề nghị, trong Tờ trình, cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung viện dẫn khoản 10 Điều 4 Luật Chuyển đổi số. Căn cứ này sẽ giúp hoàn thiện và củng cố cơ sở pháp lý cho Nghị quyết vì đây là chính sách quan trọng của Nhà nước về phát triển công dân số.  

Thứ trưởng cũng đề nghị rà soát kỹ về phạm vi điều chỉnh và các chính sách ưu đãi, tránh quy định trùng lặp hoặc can thiệp sâu vào các lĩnh vực đã được luật chuyên ngành điều chỉnh, nhất là các chính sách ưu đãi về thuế, phí, lệ phí. Riêng với chính sách giảm thuế, cần cân nhắc kỹ tính khả thi, tác động thực tế và khả năng thực hiện của hệ thống thuế, bởi đây là vấn đề phức tạp về kỹ thuật và quản lý.

Bên cạnh đó, đối với các dịch vụ công trực tuyến, cần phân biệt rõ giữa dịch vụ công bắt buộc và các dịch vụ thương mại điện tử thông thường; tránh việc thiết kế chính sách dẫn đến hạn chế quyền tiếp cận dịch vụ của công dân hoặc tạo ra sự phân biệt không cần thiết.

Ngoài ra, cơ quan soạn thảo cần giải trình rõ phương án áp dụng, lộ trình thí điểm, tổng kết, hoàn thiện chính sách; làm rõ mối quan hệ giữa Nghị quyết này với các luật liên quan như Luật Thuế, Luật Phí và lệ phí, Luật Tổ chức Chính phủ; làm rõ nguồn lực tài chính, nhân lực, hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là việc khai thác, vận hành các nền tảng số hiện có; đánh giá tác động về giới, dân tộc, bảo đảm có cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với các nhóm yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số, tránh tạo khoảng cách số.