TS Trần Thị Thúy, Trưởng phòng Nghiên cứu và Hợp tác phát triển, Trường Cán bộ Thanh tra. Ảnh: TH

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, đề tài nghiên cứu khoa học “Thanh tra chuyên đề các công trình, dự án có khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, hiệu quả thấp, nguy cơ gây thất thoát, lãng phí và phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp Nhà nước quản lý” do TS Trần Thị Thúy, Trưởng phòng Nghiên cứu và Hợp tác phát triển, Trường Cán bộ Thanh tra làm chủ nhiệm đã được Hội đồng tư vấn tuyển chọn nhiệm vụ khoa học và công nghệ năm 2026 của Thanh tra Chính phủ lựa chọn triển khai nghiên cứu.

Nhiều dự án tồn đọng, nguồn lực công chưa được khai thác hiệu quả

Trong những năm gần đây cho thấy, trên phạm vi cả nước vẫn còn nhiều dự án đầu tư, công trình xây dựng rơi vào tình trạng chậm tiến độ, kéo dài nhiều năm, thậm chí dừng triển khai.

Không ít dự án đã được thanh tra, kiểm tra, kiểm toán nhưng việc xử lý sau thanh tra vẫn còn gặp khó khăn, dẫn tới tồn đọng kéo dài, gây lãng phí lớn về nguồn lực đất đai, vốn đầu tư và tài sản công.

Theo kết quả rà soát từ các cuộc thanh tra chuyên đề trong thời gian qua, nhiều sai phạm tập trung ở các lĩnh vực nhạy cảm như đầu tư, đất đai, xây dựng, đấu thầu, tài chính và quản lý tài sản công.

Một số dự án phát sinh sai phạm ngay từ khâu lập, điều chỉnh quy hoạch, quyết định chủ trương đầu tư; trong khi một số dự án khác lại vướng mắc ở khâu giao đất, xác định nghĩa vụ tài chính hoặc tổ chức thực hiện.

Đáng chú ý, không ít trường hợp dù đã có kết luận thanh tra nhưng vẫn chưa được xử lý dứt điểm. Nhiều dự án sau thanh tra tiếp tục chậm tiến độ hoặc chưa thể triển khai trở lại do vướng mắc pháp lý, thiếu cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

Bên cạnh đó, thực trạng lãng phí trong quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất công cũng là vấn đề đáng quan tâm. Tại nhiều bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp Nhà nước, vẫn còn tình trạng sử dụng nhà, đất không đúng mục đích; chậm sắp xếp, xử lý; cho thuê, liên doanh, liên kết chưa đúng quy định; thậm chí để hoang hóa trong thời gian dài.

Những tồn tại này không chỉ gây lãng phí nguồn lực mà còn tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước. Đáng lo ngại hơn, ở nhiều nơi, hồ sơ pháp lý liên quan đến nhà, đất còn thiếu, chưa đầy đủ hoặc chưa được cập nhật đồng bộ vào hệ thống cơ sở dữ liệu số, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm.

Theo đánh giá ban đầu của nhóm nghiên cứu, đây là một trong những nguyên nhân khiến hiệu quả khai thác nguồn lực công chưa đạt kỳ vọng, làm ảnh hưởng đến chất lượng quản trị công và hiệu quả sử dụng tài sản Nhà nước.

Thanh tra không chỉ phát hiện sai phạm mà còn phải tháo gỡ “điểm nghẽn” để phát triển

Trong giai đoạn hiện nay, vai trò của thanh tra chuyên đề không còn dừng lại ở việc phát hiện và xử lý vi phạm. Yêu cầu mới đặt ra là hoạt động thanh tra phải góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, nhận diện những “điểm nghẽn” trong cơ chế, chính sách để kiến nghị hoàn thiện thể chế.

Thực tế cho thấy, tư duy quản lý đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ xử lý vi phạm đơn thuần sang xử lý đồng thời cả sai phạm và khó khăn, vướng mắc nhằm khơi thông nguồn lực phát triển. Điều này đòi hỏi hoạt động thanh tra cũng phải thay đổi tương ứng về cách tiếp cận, phương pháp và mục tiêu.

Theo bà Trần Thị Thúy, trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới mô hình tổ chức và yêu cầu nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia, hoạt động thanh tra chuyên đề cần được triển khai theo hướng hiện đại hơn, tăng cường ứng dụng công nghệ số, khai thác dữ liệu điện tử và phân tích rủi ro.

Tuy nhiên, đây cũng là thách thức không nhỏ đối với ngành Thanh tra. Hiện nay, hệ thống dữ liệu phục vụ thanh tra ở nhiều lĩnh vực vẫn chưa đồng bộ; cơ sở dữ liệu giữa các ngành, địa phương còn phân tán; việc chia sẻ dữ liệu chưa thực sự hiệu quả.

Bên cạnh đó, phương pháp thanh tra ở một số nơi vẫn chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, kiểm tra thủ công và hậu kiểm truyền thống. Trong khi đó, yêu cầu thực tiễn đang đòi hỏi chuyển dần sang mô hình thanh tra dựa trên dữ liệu, thanh tra theo hướng dự báo, nhận diện sớm rủi ro để kịp thời phòng ngừa sai phạm.

Hiệu quả sau thanh tra hiện chưa được đánh giá đầy đủ và có hệ thống. Việc đo lường mức độ chuyển biến thực chất sau các kết luận, kiến nghị thanh tra đối với việc xử lý dự án tồn đọng, sử dụng hiệu quả nhà, đất công vẫn còn là khoảng trống cần được tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Hoàn thiện phương pháp thanh tra theo hướng hiện đại, hiệu quả

Theo chủ nhiệm đề tài, việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn thanh tra chuyên đề đối với các công trình, dự án tồn đọng kéo dài và công tác quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất công có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.

Trước hết, đề tài sẽ tập trung đánh giá toàn diện thực trạng hoạt động thanh tra chuyên đề trong thời gian qua; phân tích rõ những kết quả đạt được, các tồn tại, hạn chế và nguyên nhân.

Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu sẽ tổng hợp, khái quát các bài học kinh nghiệm, xây dựng hệ thống phương pháp tiếp cận và quy trình nghiệp vụ phù hợp với yêu cầu thực tiễn mới.

Một trong những mục tiêu quan trọng của đề tài là đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng thanh tra chuyên đề trong giai đoạn tới. Trong đó, trọng tâm là đổi mới phương pháp thanh tra theo hướng tăng cường ứng dụng công nghệ số, khai thác dữ liệu điện tử, phân tích rủi ro và nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ thanh tra viên.

Đồng thời, đề tài cũng hướng tới việc hoàn thiện cơ chế giám sát thực hiện kết luận, kiến nghị sau thanh tra nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất, tránh tình trạng kết luận ban hành nhưng chậm được triển khai hoặc chưa xử lý dứt điểm.

Kết quả nghiên cứu được kỳ vọng sẽ góp phần hình thành cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng để nâng cao chất lượng hoạt động thanh tra chuyên đề của ngành Thanh tra trong giai đoạn mới.

Theo bà Thúy, đây không chỉ là câu chuyện về hoàn thiện nghiệp vụ thanh tra mà còn là bước đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản trị công, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả nguồn lực quốc gia, góp phần phòng, chống thất thoát, lãng phí và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.