(Thanh tra) - Sau sắp xếp tổ chức bộ máy, việc xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan thanh tra đặt ra yêu cầu cấp thiết nhằm khắc phục chồng chéo, không bỏ sót nhiệm vụ và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động.
Ngày 4/11, trong khuôn khổ đề tài khoa học “Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan thanh tra – Thực trạng và giải pháp” do Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra Nguyễn Văn Lương làm chủ nhiệm đã tổ chức Hội thảo khoa học lần thứ hai “Thực trạng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan thanh tra”.
Theo ông Nguyễn Văn Lương, hệ thống cơ quan thanh tra đang chuyển đổi theo chủ trương tinh gọn tổ chức, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động. Kết luận số 134-KL/TW ngày 28/3/2025 của Bộ Chính trị yêu cầu tổ chức hệ thống theo mô hình hai cấp, giảm đầu mối, tăng tính độc lập.
Luật Thanh tra năm 2025 và các văn bản về tổ chức Thanh tra Chính phủ đã tạo cơ sở pháp lý cho việc vận hành hệ thống mới. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn đặt ra những vấn đề cần tiếp tục làm rõ, nhất là ranh giới giữa thanh tra với kiểm tra, giám sát; cơ chế phân cấp, phối hợp và việc tiếp nhận, thực hiện các nhiệm vụ được chuyển giao.
Ông cho biết, nội dung nghiên cứu tập trung đánh giá mức độ phù hợp của chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn với cơ cấu mới; nhận diện những điểm chồng chéo, chưa rõ hoặc có nguy cơ tạo khoảng trống trong quản lý. Việc phân định trách nhiệm cụ thể giữa các cơ quan góp phần hạn chế trùng lặp, đồng thời bảo đảm nhiệm vụ quản lý được thực hiện đầy đủ, không bỏ sót lĩnh vực, địa bàn.
Ý kiến tại hội thảo góp phần đánh giá chính sách, pháp luật và tổ chức thực hiện; làm rõ cơ sở xác định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cũng như các yếu tố tác động. Từ thực tiễn, nhóm nghiên cứu hướng tới các giải pháp đồng bộ, phù hợp với nền hành chính hiện đại, tăng cường kỷ luật, kỷ cương và nâng cao chất lượng hoạt động của ngành Thanh tra.
Tại hội thảo, ông Trịnh Minh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, nhấn mạnh đổi mới công tác thanh tra là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh bộ máy tinh gọn.
Theo ông, thực tiễn các cuộc thanh tra gần đây cho thấy, vi phạm có thể được che giấu qua nhiều giao dịch, chủ thể, tầng nấc trung gian hoặc lợi dụng những bất cập, khoảng trống chính sách. Cách làm chủ yếu dựa vào hồ sơ giấy và tài liệu do đối tượng cung cấp khó phát hiện đầy đủ bản chất sai phạm.
Từ thực tế đó, ông Trịnh Minh Tâm đề xuất chuyển phương thức thanh tra từ “kiểm tra những gì đối tượng cung cấp” sang xác định nội dung cần kiểm tra trên cơ sở dữ liệu; từ kiểm tra đơn lẻ sang phân tích tổng thể, nhận diện rủi ro. Việc lập kế hoạch, lựa chọn đối tượng cần dựa trên đánh giá nguy cơ, tăng cường khảo sát, nắm tình hình từ nhiều nguồn.
Cùng với đó, cần xác định rõ phạm vi, thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan thanh tra trong mô hình mới; phân định trách nhiệm giữa các cơ quan để tránh chồng chéo hoặc bỏ sót vấn đề quản lý.
Đổi mới cũng cần được thực hiện trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ, từ thu thập, kiểm chứng chứng cứ đến xây dựng báo cáo, kết luận và kiến nghị xử lý. Mỗi nhận định phải có căn cứ khách quan; kết luận cần làm rõ hành vi, chủ thể, hậu quả, trách nhiệm và giải pháp khắc phục. Việc huy động chuyên gia, cán bộ có chuyên môn sâu, phối hợp liên ngành và khai thác dữ liệu điện tử sẽ góp phần nâng cao chất lượng thanh tra.
Từ phân tích các yếu tố tác động đến chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan thanh tra, NGƯT.PGS.TS. Ngô Thanh Hoàng, Trưởng Ban Quản lý khoa học, Học viện Tài chính đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi trong bối cảnh tổ chức bộ máy và pháp luật về thanh tra có nhiều thay đổi từ năm 2025.
Theo ông, cần rà soát thẩm quyền theo từng quy trình công việc, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi của cơ quan. Mỗi nhiệm vụ cần xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm, quyền yêu cầu cung cấp thông tin, cơ chế phối hợp, quyền quyết định và trách nhiệm theo dõi kết quả.
Việc sửa đổi quy định pháp luật cần được đặt ra khi có bằng chứng về khoảng trống hoặc xung đột pháp lý; những khó khăn phát sinh từ quy trình nội bộ cần được xử lý ở cấp tổ chức phù hợp.
Cùng với phân định thẩm quyền, ông Ngô Thanh Hoàng nhấn mạnh yêu cầu phân bổ nguồn lực tương xứng với khối lượng và tính chất công việc. Hoạt động thanh tra cần kết hợp cán bộ chuyên môn pháp lý với chuyên gia tài chính, kế toán, công nghệ và các lĩnh vực chuyên ngành. Chuẩn hóa dữ liệu, bồi dưỡng kỹ năng phân tích và kiểm soát chất lượng kết luận cũng là những yêu cầu cần được quan tâm nhằm nâng cao chất lượng xác minh, đánh giá và kiến nghị xử lý.
Đối với khâu sau thanh tra, ông đề xuất xây dựng hệ thống đánh giá gắn với tỷ lệ thực hiện kết luận, chất lượng kiến nghị, mức độ khắc phục và phản hồi của đối tượng thanh tra. Việc đánh giá cần tính đến độ phức tạp của vụ việc và quyền hợp pháp của các bên, tránh để chỉ tiêu thu hồi hoặc tốc độ xử lý ảnh hưởng đến chất lượng xác minh.
Từ các quy định của Luật Thanh tra năm 2025, PGS.TS. Đoàn Thị Tố Uyên, Trường Đại học Luật Hà Nội, chỉ ra một số vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện, trong đó có phân định thanh tra với các hoạt động kiểm soát quyền lực khác, khắc phục chồng chéo thẩm quyền và tăng cường cơ chế bảo đảm thực hiện kết luận thanh tra.
Bà Uyên cho rằng ranh giới giữa thanh tra, kiểm tra, giám sát và kiểm toán chưa thật sự rõ. Do đó, cần xây dựng tiêu chí pháp lý ổn định để phân biệt các hoạt động trên, dựa vào mục đích, chủ thể thực hiện, đối tượng và phạm vi, trình tự thủ tục, hậu quả pháp lý.
Thanh tra không nên được xem là “kiểm tra ở mức độ cao hơn”, bởi hoạt động này có trình tự, quyền hạn và sản phẩm pháp lý đặc thù.
Đối với thẩm quyền giữa các cơ quan thanh tra trong bối cảnh tổ chức lại bộ máy, theo bà cần bảo đảm đúng đối tượng, đúng phạm vi quản lý, không chồng chéo, trùng lặp.
Cùng với đó, cần chia sẻ thông tin về các cuộc thanh tra đã, đang và dự kiến tiến hành; xem xét sử dụng kết quả thanh tra của cơ quan khác khi đáp ứng yêu cầu pháp luật.
Bà Uyên nhấn mạnh cần bảo đảm tính độc lập tương đối và khách quan của hoạt động thanh tra. Độc lập không đồng nghĩa với tách khỏi hệ thống hành chính, mà cần bảo đảm người tiến hành thanh tra không bị tác động trái pháp luật trong xác định nội dung, thu thập tài liệu, đánh giá chứng cứ và xây dựng kết luận. Cùng với đó là cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích, bảo đảm quyền giải trình của đối tượng thanh tra.
Bà cũng lưu ý cần làm rõ phạm vi quyền hạn trong phát hiện và xử lý vi phạm. Cơ quan thanh tra xem xét, xác minh, kết luận theo thẩm quyền; việc xử phạt hành chính, điều tra, truy tố, xét xử hoặc xử lý tài sản phải do chủ thể có thẩm quyền thực hiện theo quy định tương ứng.
Về kết luận thanh tra, đây không phải văn bản quy phạm pháp luật hay quyết định xử lý vi phạm. Giá trị của kết luận nằm ở việc xác định kết quả thanh tra, trách nhiệm và kiến nghị xử lý. Vì vậy, cần xác định rõ chủ thể, nội dung, thời hạn thực hiện từng kiến nghị, đồng thời phân biệt trách nhiệm của đối tượng thanh tra với cơ quan có thẩm quyền xử lý sau thanh tra.
Từ thực tiễn công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, ông Nguyễn Văn Chung, Cục IV (Thanh tra Chính phủ) chỉ ra những hạn chế về thể chế, phát hiện vi phạm, kiểm soát tài sản, thu hồi tài sản và năng lực thực thi.
Theo ông, dù công tác thanh tra và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đạt nhiều kết quả quan trọng, hoạt động của cơ quan thanh tra vẫn còn khó khăn, hạn chế. Hệ thống pháp luật có quy định chồng chéo, thiếu thống nhất hoặc chưa theo kịp thực tiễn. Sự giao thoa về thẩm quyền, trình tự xử lý sau thanh tra và cơ chế phối hợp với kiểm toán, cơ quan điều tra, kiểm tra của Đảng, cơ quan tư pháp có thể dẫn đến trùng lặp hoạt động hoặc kéo dài quá trình xử lý vụ việc.
Ông Chung cũng chỉ ra hạn chế trong phát hiện sớm nguy cơ tham nhũng. Một số vụ việc có thất thoát lớn chỉ được phát hiện khi hậu quả đã xảy ra hoặc qua phản ánh của báo chí, dư luận và cơ quan điều tra. Công tác nắm tình hình, phân tích dữ liệu, cảnh báo rủi ro chưa đáp ứng yêu cầu; một số cuộc thanh tra còn tập trung vào hồ sơ, thủ tục, chưa đi sâu phân tích dòng tiền và quan hệ lợi ích.
Trong khi đó, hành vi tham nhũng ngày càng tinh vi, có thể được che giấu qua doanh nghiệp “sân sau”, lợi ích nhóm, hợp thức hóa hồ sơ hoặc giao dịch số. Việc kiểm soát tài sản, thu nhập và thu hồi tài sản tham nhũng cũng gặp khó khăn do kê khai ở một số nơi còn hình thức, dữ liệu giữa các cơ quan quản lý chưa liên thông. Sau thanh tra, một số kết luận chậm hoặc chưa được thực hiện triệt để, trong khi tài sản có thể bị tẩu tán, chuyển nhượng qua nhiều chủ thể.
Bên cạnh đó, năng lực chuyên môn, kỹ năng phân tích dữ liệu và ứng dụng công nghệ của một bộ phận cán bộ thanh tra chưa đáp ứng yêu cầu. Tình trạng nể nang, né tránh, ngại va chạm, cùng những trường hợp vi phạm đạo đức công vụ, cũng ảnh hưởng đến hiệu quả và uy tín của ngành.
Từ những vấn đề trên, ông đề xuất tiếp tục rà soát, hoàn thiện pháp luật; đổi mới phương thức thanh tra theo hướng phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro, kiểm soát dòng tiền; xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông phục vụ thanh tra và kiểm soát tài sản, thu nhập.
Đồng thời, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, tăng cường phối hợp liên ngành, hoàn thiện việc theo dõi thực hiện kết luận thanh tra và xác định trách nhiệm đối với trường hợp chậm hoặc không thực hiện.
