Những căn nhà dài nép mình dưới tán cây xanh ở buôn Ako Dhông, trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc, được cộng đồng chung tay bảo tồn và phát huy thông qua các quy ước của buôn. Ảnh: LH

Giữ bản sắc từ những quy ước cộng đồng

Từ lâu, hương ước và quy ước ở các buôn làng được xem là “quy tắc mềm” để gắn kết ý thức, trách nhiệm cộng đồng. Thông qua những quy định chung, người dân cùng nhau xóa bỏ hủ tục, phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp, góp phần giữ cho buôn làng bình yên và ngày càng phát triển.

Người dân buôn Ako Dhông gìn giữ những ngôi nhà dài truyền thống như một phần hồn cốt văn hóa Ê Đê giữa lòng đô thị hiện đại. Ảnh: NG

Tại buôn Ako Dhông, phường Buôn Ma Thuột, hương ước được xây dựng trên tinh thần tự quản của cộng đồng dân cư. Người dân không chỉ chấp hành mà còn chủ động giữ gìn không gian sống chung, bảo tồn nếp sinh hoạt truyền thống của buôn làng.

Nhờ đó, dù nằm giữa lòng đô thị đang phát triển nhanh, Ako Dhông vẫn giữ được vẻ đẹp đặc trưng của buôn làng người Ê Đê với những căn nhà dài truyền thống nép mình dưới tán cây xanh mát. Bên trong mỗi ngôi nhà là cả kho tàng văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ như cồng chiêng, chóe cổ, ghế Kpan…

Với lợi thế về cảnh quan và bản sắc văn hóa, đầu năm 2023, Ako Dhông trở thành buôn du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh Đắk Lắk. Điều đáng nói, người dân không chạy theo phát triển du lịch bằng mọi giá mà cùng tham gia quản lý, khai thác du lịch theo hướng hiện đại nhưng vẫn gìn giữ nguyên vẹn bản sắc văn hóa đã được quy định trong hương ước của buôn.

Hiện, buôn Ako Dhông có 370 hộ dân, trong đó có 84 hộ là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Ê Đê. Buôn hiện vẫn lưu giữ được 35 ngôi nhà dài truyền thống cùng nhiều phong tục đẹp được người dân gìn giữ, phát huy.

Theo chị H’Minh Byă, chủ quán Nhà sàn M’Nga Tăng Bi, việc bảo tồn nhà dài là hướng đi đúng đắn bởi đây không chỉ là nơi ở mà còn là sản phẩm du lịch đặc trưng của người Ê Đê.

“Nhà dài giúp du khách hiểu hơn về văn hóa của người Ê Đê. Đồng thời, cũng là cách để đồng bào Ê Đê tự hào và nâng cao ý thức trong việc gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc mình”, chị H’Minh Byă chia sẻ.

Ông Hồ Trung Kiên - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Buôn Ma Thuột cho biết, Buôn Ako Dhông là một trong những buôn làng truyền thống tiêu biểu của đồng bào Ê Đê còn lưu giữ được khá nguyên vẹn các giá trị văn hóa bản địa giữa lòng đô thị. Không chỉ nổi bật với hệ thống nhà dài truyền thống, không gian kiến trúc đặc trưng và cảnh quan xanh, buôn còn là nơi bảo tồn nhiều phong tục, tập quán, lễ hội, nghề thủ công và các loại hình văn hóa dân gian của người Ê Đê.

Những năm qua, người dân trong buôn đã chủ động gìn giữ bản sắc văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, tạo sinh kế cho người dân và nâng cao ý thức bảo tồn di sản.

Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với các ngành chức năng triển khai các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của buôn Ako Dhông theo hướng bền vững, gắn với phát triển du lịch và xây dựng đô thị văn minh.

“Luật mềm” giữ rừng, giữ nguồn sống

Không chỉ góp phần giữ gìn văn hóa, hương ước, quy ước ở nhiều buôn làng còn phát huy hiệu quả rõ nét trong bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là rừng đầu nguồn.

Tại buôn K’mrơng Prông A và K’mrơng Prông B, phường Tân An, những cánh rừng đầu nguồn rộng khoảng 2ha với nhiều loại cây gỗ quý như sao xanh, bằng lăng, cà chít… vẫn được bảo vệ gần như nguyên vẹn qua nhiều thế hệ.

Những cánh rừng đầu nguồn ở buôn K’mrơng Prông được cộng đồng người Ê Đê bảo vệ gần như nguyên vẹn nhờ thực hiện nghiêm hương ước của buôn làng. Ảnh: LH

Già Y Yơh Kbuôr, người có uy tín của buôn K’mrơng Prông A cho biết, từ xa xưa, người Ê Đê thường chọn nơi có bến nước trong rừng để lập buôn làng. Với họ, nước là hiện thân của sự sống, còn rừng là không gian linh thiêng gắn với thần rừng.

“Rừng mất thì nước cạn, buôn làng cũng không còn. Vì vậy, người Ê Đê giữ rừng như giữ sinh mạng của mình”, già Y Yơh Kbuôr nói.

Trong hương ước của các buôn đều quy định rất cụ thể về trách nhiệm bảo vệ rừng như không mang lửa vào rừng, không chặt phá cây, không làm rẫy và không xâm hại cây rừng dưới bất kỳ hình thức nào. Các quy định được cộng đồng cùng giám sát, cùng nhắc nhở thực hiện.

Vì vậy, luật tục và hương ước được thực hiện rất nghiêm. Người vi phạm tùy mức độ sẽ phải nộp trâu, bò, rượu cần để cúng thần rừng; nếu tái phạm có thể bị xử lý nặng hơn hoặc giao cho chính quyền địa phương xử lý theo quy định pháp luật.

Không chỉ dừng ở quy định mang tính răn đe, công tác bảo vệ rừng còn được tổ chức bài bản. Hằng tuần, thanh niên trong buôn được phân công tuần tra rừng. Khi phát hiện người lạ xâm nhập, thông tin sẽ được báo ngay cho già làng, trưởng buôn để kịp thời xử lý.

Nhờ sự đồng lòng của cộng đồng, rừng K’mrơng Prông vẫn giữ được gần như nguyên sinh cho đến hôm nay. Năm 2015, khu rừng được gắn biển “Bảo vệ cây đầu nguồn bến nước”, như một sự ghi nhận cho nỗ lực gìn giữ tài nguyên thiên nhiên của người dân địa phương.

Hiện nay, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước đang được các địa phương ở tỉnh Đắk Lắk tích cực triển khai. Toàn tỉnh hiện có 2.313/2.801 thôn, buôn, tổ dân phố được công nhận hương ước, đạt hơn 82%.

Các nội dung hương ước, quy ước được phổ biến rộng rãi thông qua nhiều hình thức như niêm yết công khai, sinh hoạt cộng đồng, tuyên truyền trên nền tảng số… Qua đó giúp người dân dễ tiếp cận, dễ thực hiện và nâng cao ý thức tự giác trong cộng đồng.

Những quy định gần gũi, gắn với đời sống thường nhật đang trở thành “sợi chỉ đỏ” giữ nếp sống, giữ văn hóa, giữ sự gắn kết cộng đồng và giữ tài nguyên thiên nhiên, góp phần để các buôn làng ở Đắk Lắk phát triển bền vững giữa nhịp sống hiện đại.