(Thanh tra) - Kết luận thanh tra chuyên đề về công tác quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại Cần Thơ, An Giang và Cà Mau được Thanh tra Chính phủ chỉ ra hàng loạt vi phạm trong khai thác, điều phối nguồn vật liệu khoáng sản phục vụ các dự án cao tốc trọng điểm phía Nam.
Đáng chú ý, một doanh nghiệp khai thác cát kê khai thiếu sản lượng, không chấp hành quyết định xử phạt; nhiều mỏ khai thác thấp hơn trữ lượng được phân bổ.
Theo Kết luận thanh tra, tại Cần Thơ có 13 mỏ, khu vực cát san lấp với diện tích 1.828,87ha, trữ lượng dự báo khoảng 40,86 triệu m³. Địa phương đã cấp phép, xác nhận đăng ký khai thác 9 mỏ cát sông với trữ lượng hơn 10 triệu m³ và 4 mỏ cát biển với trữ lượng hơn 22,85 triệu m³.
Tại An Giang có 20 mỏ, khu vực cát san lấp với trữ lượng khoảng 203,46 triệu m³ và 6 mỏ, khu vực đá xây dựng với trữ lượng hơn 355,64 triệu m³.
Tuy nhiên, việc khai thác và điều phối nguồn vật liệu tại một số mỏ chưa đáp ứng yêu cầu. Điển hình là mỏ cát MSO4 do Công ty TNHH Thương mại dịch vụ Hòa Tuấn khai thác tại Cần Thơ.
Sau khi được gia hạn giấy phép vào tháng 9/2024, đến tháng 4/2025, công suất khai thác mỏ được điều chỉnh lên 725.000m³/năm để phục vụ các dự án trọng điểm.
Thế nhưng, trong 6 tháng đầu năm 2026, doanh nghiệp chỉ khai thác, cung cấp 74.476m³ cát cho các nhà thầu thi công Dự án thành phần 4 thuộc cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, bằng khoảng 10,27% công suất năm.
Phương tiện khai thác thực tế chỉ từ 1-2 phương tiện/ngày, thấp hơn mức 8-10 phương tiện/ngày doanh nghiệp đề xuất.
Bên cạnh đó, Công ty TNHH Thương mại dịch vụ Hòa Tuấn còn không chấp hành Quyết định số 1216/QĐ-XPHC ngày 25/3/2026 của Chủ tịch UBND TP Cần Thơ về xử phạt 2,08 tỷ đồng và chưa thực hiện đầy đủ biện pháp khắc phục theo yêu cầu và chưa thực hiện ký quỹ bảo vệ môi trường;
Đồng thời còn nợ 800 triệu đồng tiền thuê đất và hơn 1,237 tỷ đồng tiền thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường phát sinh trong 6 tháng đầu năm 2026.
Qua đối chiếu hồ sơ khai thuế, phí với biên bản nghiệm thu khối lượng khai thác, đoàn thanh tra xác định doanh nghiệp kê khai thiếu 1.408m³ cát, làm giảm số thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường phải nộp ngân sách.
Ngày 23/7/2026, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ đã thu hồi giấy phép khai thác khoáng sản của Công ty TNHH Thương mại dịch vụ Hòa Tuấn.
Thanh tra Chính phủ xác định trách nhiệm chính thuộc về doanh nghiệp, đồng thời yêu cầu làm rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý, kiểm tra, giám sát liên quan.
Kết luận thanh tra cũng chỉ ra những hạn chế trong quản lý, điều phối nguồn vật liệu giữa các địa phương.
Năm 2023, tỉnh Sóc Trăng trước đây không cấp được mỏ vật liệu nào phục vụ cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ, ảnh hưởng đến nguồn cung cho dự án.
Cần Thơ và An Giang chưa công bố giá vật liệu tại các mỏ khai thác theo cơ chế đặc thù, gây khó khăn cho kiểm soát giá, xác định chi phí, thanh toán, quyết toán và tổ chức cung ứng.
Việc không gia hạn thời gian khai thác đến khi hoàn thành dự án đối với các mỏ MSO5 và mỏ MS12 cũng khiến lượng cát chưa khai thác còn đáng kể: mỏ MS12 còn khoảng 208.466m³, mỏ MSO5 còn khoảng 648.541m³.
Tại mỏ MSO5 do Công ty Xây dựng công trình giao thông 5 khai thác, sản lượng mới đạt 1.459m³ trên tổng số 650.000m³ được phân bổ, tương đương 0,23%.
Mỏ MS12 do Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn khai thác đạt 419.537m³ trên 628.003m³, tương đương 66,8%.
Mỏ MSO3 cũng mới khai thác khoảng 59,6% trữ lượng được phân bổ trước khi dừng hoạt động. Tình trạng khai thác chưa đáp ứng yêu cầu góp phần làm thiếu hụt nguồn cát cho Dự án thành phần 4.
Trong điều phối liên tỉnh, An Giang cấp bản xác nhận có hiệu lực đến ngày 31/3/2026, trong khi khối lượng cát cần khai thác, vận chuyển theo đề nghị của Cần Thơ khoảng 322.000m³. Thời gian còn lại chỉ một ngày, không bảo đảm tính khả thi.
Địa phương này cũng chậm điều chỉnh bản xác nhận để điều chuyển khoảng 404.214m³ cát từ các mỏ trên địa bàn phục vụ Dự án thành phần 4.
Nguồn đá xây dựng cũng còn thiếu. Cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 có nhu cầu khoảng 5,73 triệu m³, nhưng thiếu khoảng 2,503 triệu m³. Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau cần khoảng 3,08 triệu m³ đá, còn thiếu khoảng 350.000m³.
Riêng Cà Mau, đoàn thanh tra xác định không phát sinh hoạt động quản lý trữ lượng, cấp phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường trong phạm vi xem xét.
Thanh tra Chính phủ kiến nghị Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương và các địa phương liên quan thực hiện đầy đủ chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, bảo đảm nguồn vật liệu cho các dự án trọng điểm, nâng cao hiệu quả quản lý khoáng sản và ngăn ngừa việc lợi dụng cơ chế đặc thù.
Với Cần Thơ, Thanh tra Chính phủ yêu cầu khẩn trương công bố giá cát san lấp theo cơ chế đặc thù, rà soát thủ tục chấp thuận phương tiện khai thác, tránh phát sinh điều kiện gây khó khăn cho nhà thầu.
Thành phố cần bố trí nguồn cát thay thế sau khi thu hồi giấy phép mỏ MSO4, đồng thời thúc đẩy việc khai thác, tiếp nhận và vận chuyển vật liệu phục vụ Dự án thành phần 4.
Cơ quan thuế được yêu cầu rà soát, truy thu thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường còn thiếu đối với 1.408m³ cát kê khai thiếu, tính tiền chậm nộp, xử phạt và áp dụng biện pháp cưỡng chế đối với các khoản nợ quá hạn.
Đối với An Giang cần sớm hoàn thành thủ tục nâng trữ lượng, cấp phép khai thác đá tại mỏ Núi Dài, mỏ Trà Đuốc Lân; điều tiết nguồn cát dư thừa và công bố giá vật liệu theo cơ chế đặc thù.
Thanh tra Chính phủ cũng yêu cầu Bộ Xây dựng chỉ đạo các cơ quan liên quan rà soát yêu cầu về an toàn kỹ thuật, bảo vệ môi trường và an toàn hàng hải đối với phương tiện thủy. Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Xây dựng hướng dẫn địa phương rà soát trữ lượng, điều phối cát, đá và xử lý việc gia hạn giấy phép, bản xác nhận khai thác theo cơ chế đặc thù.
Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương cùng UBND các địa phương liên quan phải báo cáo kết quả thực hiện trước ngày 15/12/2026 để Thanh tra Chính phủ theo dõi, đôn đốc và tổng hợp báo cáo Thủ tướng Chính phủ.
