Phiên thảo luận có sự tham gia trình bày của các chuyên gia đến từ Ủy ban Độc lập chống tham nhũng Hồng Kông và Cục Điều tra tham nhũng Singapore. Ảnh: Hồng Thành

Các đại biểu đã tham dự phiên chuyên đề với chủ đề Liêm chính trong các dự án hạ tầng trọng điểm. Phiên thảo luận có sự tham gia trình bày của các chuyên gia đến từ Ủy ban Độc lập chống tham nhũng Hồng Kông (ICAC) và Cục Điều tra tham nhũng Singapore (CPIB), thu hút sự quan tâm của các cơ quan PCTN trong khu vực ASEAN.

Cam kết liêm chính trong khu vực tư ngay từ ban đầu

Đại diện CPIB giới thiệu kinh nghiệm của Singapore trong việc thúc đẩy khu vực tư nhân xây dựng văn hóa liêm chính thông qua việc áp dụng ISO 37001 về Hệ thống quản lý chống hối lộ của Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp thiết lập các cơ chế phòng ngừa hối lộ như đánh giá rủi ro, kiểm soát nội bộ, thẩm định đối tác, đào tạo nhân viên và cơ chế tố giác vi phạm.

Theo các chuyên gia, mặc dù ISO 37001 phải là yêu cầu bắt buộc đối với tất cả doanh nghiệp tham gia mua sắm công, việc áp dụng và được chứng nhận theo tiêu chuẩn này giúp doanh nghiệp chứng minh đã xây dựng một hệ thống quản trị chống hối lộ theo thông lệ quốc tế, qua đó nâng cao uy tín, tăng niềm tin của đối tác và tạo lợi thế khi tham gia các dự án có yêu cầu cao về tính liêm chính.

CPIB yêu cầu các doanh nghiệp, đặc biệt là các nhà thầu hoạt động trong lĩnh vực xây dựng và hạ tầng, chủ động triển khai ISO 37001 như một phần của hệ thống quản trị doanh nghiệp hiện đại, góp phần giảm thiểu rủi ro tham nhũng và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh trong các hoạt động mua sắm công. Đây là yêu cầu bắt buộc cùng cam kết liêm chính thì các doanh nghiêp mới được ký kết các hợp đồng với Chính phủ. Việc vi phạm doanh nghiệp phải trả một giá rất lớn.

Kiểm soát ở tất cả các giai đoạn dự án

Đại diện ICAC Hồng Kông đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong việc xây dựng cơ chế kiểm soát liêm chính đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn. Theo đó, các rủi ro tham nhũng có thể phát sinh trong toàn bộ vòng đời của dự án, từ khâu lập kế hoạch, thiết kế, đấu thầu, lựa chọn nhà thầu, thi công, nghiệm thu đến thanh toán và vận hành.

Thông qua nhiều vụ việc đã được điều tra và xử lý, ICAC chỉ ra rằng các hành vi vi phạm không chỉ bao gồm đưa và nhận hối lộ mà còn có việc sử dụng vật liệu không đạt tiêu chuẩn, khai khống khối lượng thi công, gian lận trong thanh toán, giả mạo hồ sơ, chấm công khống, lạm dụng quyền hạn trong phê duyệt cũng như thông đồng giữa các bên tham gia dự án.

Đặc biệt, các chuyên gia Hồng Kông giới thiệu mô hình đánh giá rủi ro tham nhũng theo từng cấp độ, từ hiện trường thi công, cấp quản lý dự án đến cấp hoạch định chính sách và ra quyết định. Theo mô hình này, nguy cơ tham nhũng không chỉ tập trung ở người có thẩm quyền phê duyệt cuối cùng mà có thể xuất hiện ở mọi mắt xích trong chuỗi thực hiện dự án. Do đó, việc thiết lập các cơ chế kiểm soát nội bộ, giám sát độc lập và kiểm toán theo từng giai đoạn có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa tham nhũng.

Chia sẻ kinh nghiệm của Singapore, đại diện CPIB nhấn mạnh vai trò của quản trị tốt và trách nhiệm giải trình trong việc bảo đảm tính liêm chính của các dự án đầu tư công.

Theo đó, công tác đánh giá rủi ro cần được thực hiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án; trách nhiệm của từng cơ quan, chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và nhà thầu phải được phân định rõ ràng; đồng thời tăng cường các cơ chế kiểm tra độc lập, kiểm soát xung đột lợi ích và giám sát việc thay đổi thiết kế, điều chỉnh hợp đồng cũng như thanh toán trong quá trình thực hiện dự án.

Theo các chuyên gia, bảo đảm liêm chính trong các dự án hạ tầng không phải là ngăn cản mọi điều chỉnh của dự án, mà là bảo đảm rằng mọi khoản phát sinh đều minh bạch. Ảnh: Hồng Thành

Kiểm soát bằng hàng rào kỹ thuật hơn là mua hàng với giá rẻ

Đối với việc tăng giá thầu các dự án trọng điểm được nhiều quốc gia quan tâm, các chuyên gia của ICAC Hồng Kông và CPIB Singapore đặc biệt nhấn mạnh là kiểm soát rủi ro phát sinh sau khi lựa chọn nhà thầu, bởi đây mới là giai đoạn tiềm ẩn nhiều nguy cơ tham nhũng và thất thoát nhất. Theo kinh nghiệm của hai cơ quan này, nhiều nhà thầu có thể đưa ra mức giá dự thầu thấp bất thường nhằm tăng khả năng trúng thầu.

Tuy nhiên, sau khi ký hợp đồng, họ tiếp tục đề xuất điều chỉnh thiết kế, bổ sung khối lượng công việc, thay đổi vật liệu, gia hạn tiến độ hoặc ký kết các phụ lục hợp đồng để làm tăng giá trị dự án. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, các điều chỉnh này có thể dẫn đến tình trạng đội vốn, kéo dài thời gian thực hiện và làm giảm hiệu quả đầu tư công.

Để hạn chế rủi ro này, Hồng Kông và Singapore không lựa chọn nhà thầu chỉ dựa trên tiêu chí giá thấp nhất mà áp dụng phương pháp đánh giá tổng hợp giữa năng lực kỹ thuật, kinh nghiệm thực hiện các dự án tương tự, năng lực tài chính và giá dự thầu.

Đối với các hồ sơ có giá thấp bất thường, cơ quan mời thầu yêu cầu nhà thầu giải trình đầy đủ cơ sở hình thành giá, khả năng bảo đảm chất lượng, tiến độ và nguồn lực thực hiện trước khi quyết định trao hợp đồng. Trường hợp không chứng minh được tính khả thi, hồ sơ có thể bị loại mặc dù có giá thấp nhất.

Đặc biệt, các diễn giả cho biết Hồng Kông và Singapore không quy định một tỷ lệ cứng về mức tăng giá hợp đồng, chẳng hạn 10% hay 20%, mà tập trung kiểm soát chặt chẽ nguyên nhân của từng khoản chi phí phát sinh. Mọi thay đổi về thiết kế, phạm vi công việc hoặc giá trị hợp đồng đều phải được giải trình bằng hồ sơ kỹ thuật, đánh giá tác động, thẩm định độc lập và phê duyệt theo đúng thẩm quyền.

Theo các chuyên gia, bảo đảm liêm chính trong các dự án hạ tầng không phải là ngăn cản mọi điều chỉnh của dự án, mà là bảo đảm rằng mọi khoản phát sinh đều minh bạch, cần thiết, hợp lý và có thể giải trình, qua đó ngăn ngừa hiệu quả tình trạng lợi dụng các điều chỉnh sau đấu thầu để hợp thức hóa việc đội vốn hoặc trục lợi từ ngân sách nhà nước.

Bảo đảm tính minh bạch của các dự án hạ tầng trọng điểm cũng là vấn đề mà nhiều quốc gia gặp phải, theo các diễn giả, các dự án này thường có quy mô kỹ thuật rất phức tạp, sử dụng khối lượng thông tin lớn và liên quan đến nhiều dữ liệu thuộc diện bảo mật quốc gia hoặc bí mật thương mại.

Bên cạnh đó, sự tham gia của các tập đoàn đa quốc gia cùng mạng lưới nhà thầu và nhà thầu phụ tạo nên những mối quan hệ lợi ích đan xen, khó kiểm soát.

Trong thực tế, một doanh nghiệp có thể tham gia với vai trò đơn vị tư vấn trong giai đoạn thiết kế nhưng sau đó lại trở thành nhà thầu thi công hoặc nhà thầu phụ ở giai đoạn tiếp theo, làm gia tăng nguy cơ xung đột lợi ích và thông đồng.

Dự án hạ tầng trọng điểm không chỉ có tham nhũng mà còn lãng phí

Đại biểu các quốc gia ASEAN cho rằng với xu hướng quốc tế hóa các dự án hạ tầng hiện nay, nhiều dòng tiền, hợp đồng và tài sản liên quan có yếu tố xuyên biên giới.

Vì vậy, hoạt động điều tra các vụ án tham nhũng trong lĩnh vực này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia thông qua các cơ chế tương trợ tư pháp, trao đổi thông tin, điều tra chung và thu hồi tài sản theo quy định của Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC). Đây được xem là yếu tố quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, điều tra và xử lý các hành vi tham nhũng trong các dự án hạ tầng trọng điểm.

Trao đổi cùng các diễn giả, đại biểu đế từ Thanh tra Chính phủ, ông Dương Hồng Thành đánh giá cao những kinh nghiệm được chia sẻ tại phiên chuyên đề.

Các bài học thực tiễn từ Hồng Kông và Singapore không chỉ khẳng định tầm quan trọng của việc tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và quản trị rủi ro trong các dự án hạ tầng mà còn cho thấy yêu cầu ngày càng cấp thiết về việc kết hợp giữa PCTN với phòng ngừa lãng phí, nâng cao hiệu quả đầu tư công và tăng cường hợp tác quốc tế trong bối cảnh các dự án hạ tầng ngày càng có tính liên kết và xuyên biên giới.

Đại diện từ CPIB cho rằng việc kiểm soát trách nhiệm giải trình của người đúng đầu mỗi cơ quan chính phủ luôn được đặt lên hàng đầu nhưng việc kiểm soát lãng phí hiện nay cũng là một thách thức không phải riêng mỗi quốc gia.

Một dự án có thể không phát hiện bất kỳ hành vi tham nhũng nào nhưng vẫn gây tổn thất rất lớn cho nền kinh tế nếu được quy hoạch không phù hợp, dự báo nhu cầu thiếu chính xác hoặc đầu tư với quy mô vượt quá hoặc thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế.

Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả đầu tư mà còn tạo gánh nặng về chi phí vận hành, bảo trì và sử dụng nguồn lực công trong nhiều năm sau khi công trình hoàn thành.

Thông điệp được các diễn giả thống nhất là liêm chính không phải là chi phí của phát triển mà chính là nền tảng để phát triển bền vững.

Khi mọi quyết định đầu tư đều minh bạch, có thể giải trình và được kiểm soát hiệu quả, các dự án hạ tầng mới thực sự tạo ra giá trị kinh tế - xã hội và củng cố niềm tin của người dân đối với bộ máy quản trị.