(Thanh tra) - Số hóa di sản không chỉ đơn giản là đem máy quét ảnh chụp lại hiện vật đưa lên không gian mạng, mà đòi hỏi lời giải rốt ráo từ giới chuyên môn cho hai câu hỏi căn cốt: Tỉnh Quảng Trị sẽ số hóa những gì và thực hiện bằng phương pháp khoa học nào để dữ liệu vừa chuẩn xác, vừa không bị giản lược tầng sâu bản sắc văn hóa.
Quảng Trị là vùng đất hội tụ chiều sâu lịch sử hiếm có, nơi kết tinh những trầm tích văn hóa ngàn năm của dân tộc qua nhiều thời kỳ biến thiên hào hùng và bi tráng. Toàn tỉnh hiện quản lý khối tài sản di sản đồ sộ với 647 di tích đã xếp hạng bao gồm 746 điểm di tích thành phần, 18 di sản văn hóa phi vật thể nằm trong Danh mục quốc gia, 44 nghề và làng nghề truyền thống, cùng hệ thống di sản thiên nhiên thế giới độc đáo.
Thế nhưng, nhìn nhận thẳng thắn từ thực tế, hoạt động số hóa di sản tại địa phương nhiều năm qua chủ yếu mang tính thử nghiệm, rời rạc và dừng lại ở việc lập danh mục tra cứu hay chụp ảnh hai chiều đơn thuần. Trong số 647 di tích, mới chỉ có khoảng 520 di tích được quét 2D ở mức cơ bản, hiện vật số hóa 3D không gian ba chiều mới đạt vỏn vẹn 156 hiện vật.
Nhằm tìm kiếm lời giải khoa học cho thực trạng trên, ngày 14/10/2026, tại phường Đồng Hới, UBND tỉnh Quảng Trị đã tổ chức chuỗi Hội thảo khoa học và tham vấn chuyên gia phục vụ hoàn thiện cơ sở khoa học của Đề án Chuyển đổi số và Phát triển Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045.
Trong phiên làm việc buổi sáng mang chủ đề “Khoa học di sản, Bộ tiêu chí mã hóa di sản (Cultural DNA) và chuẩn mã hóa di sản”, các nhà khoa học và cơ quan quản lý đều thống nhất rằng chuyển đổi số di sản không thể làm theo phong trào hay phó mặc hoàn toàn cho kỹ thuật công nghệ. Trả lời câu hỏi số hóa cái gì, định hướng của Đề án không dàn hàng ngang mà phân tầng rõ rệt: Ưu tiên số hóa 100% di tích và hơn 52.000 hiện vật bảo tàng, đồng thời mở rộng sang các làn điệu dân ca, tri thức làng nghề và tiếng nói của đồng bào dân tộc thiểu số Bru - Vân Kiều, Pa Cô, Chứt.
Đồng chủ trì và phát biểu tại phiên thảo luận, GS.TS Trung tướng Trần Vi Dân, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương nhấn mạnh, di sản văn hóa Quảng Trị gắn liền với lịch sử giữ nước và ký ức thiêng liêng của toàn dân tộc. Do đó, việc số hóa trước hết là để bảo tồn nguyên vẹn giá trị chính trị, tư tưởng và tinh thần ấy, chứ không thể chỉ là thao tác kỹ thuật đơn thuần. Nếu công nghệ chỉ ghi lại phần vỏ vật lý bên ngoài mà đánh mất bối cảnh lịch sử và chiều sâu ký ức, dữ liệu số sẽ nhanh chóng trở thành dữ liệu chết, không thể sử dụng lâu dài.
Nhằm xây dựng phương pháp luận khoa học trả lời cho câu hỏi số hóa bằng cách nào, đơn vị nghiên cứu Đề án đã đề xuất áp dụng nguyên lý Cultural DNA, hiểu một cách giản dị là Hệ gen Văn hóa. Tương tự như mã di truyền sinh học quy định đặc tính của cơ thể sống, Cultural DNA trong lĩnh vực di sản là bộ công cụ nhận diện, bóc tách và định danh các thành tố cốt lõi tạo nên bản sắc độc đáo của vùng đất Quảng Trị.
Định hướng về mặt phương pháp luận, GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia khẳng định, di sản văn hóa Quảng Trị có tính phức hợp rất cao, đan xen giữa trầm tích ngàn năm và những ký ức bi tráng của thời đại.
Giáo sư lưu ý cấu trúc giải mã bản sắc phải bảo đảm tính liên tục lịch sử, không được cắt khúc cơ học hay giản lược các giá trị tinh thần thiêng liêng. Đồng thời, các nhà khoa học xác định Cultural DNA đóng vai trò như một tầng diễn giải giá trị bổ sung, hoàn toàn không thay thế hoạt động kiểm kê, phân loại hay xếp hạng di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
Khung nghiên cứu đề xuất một ma trận giao thoa gồm năm chiều cạnh giá trị bao gồm thời gian lịch sử, không gian địa lý, bản sắc cộng đồng tộc người, tiềm năng kinh tế sáng tạo, chiều sâu tinh thần tâm linh; giao cắt cùng bảy không gian lịch sử văn hóa từ Tiền sử Bàu Tró, Sa Huỳnh - Champa, Trịnh - Nguyễn phân tranh, Vương triều Nguyễn, phong trào Cần Vương, Đất Lửa cách mạng cho đến thời kỳ Đổi mới vươn mình. Điểm giao thoa này tạo thành một ma trận gồm 35 ô tham chiếu khoa học.
Phân tích sâu về tính ứng dụng trong tham luận khoa học, PGS.TS Phạm Đức Anh, Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển cùng TS Ngô Hoàng Nam, Viện Sử học chỉ rõ, một di sản tại Quảng Trị thường đồng thời mang nhiều giá trị và thuộc nhiều không gian khác nhau. Điển hình như Di tích Quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị hay Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải không chỉ thuộc không gian chiến tranh giải phóng, mà còn mang giá trị biểu tượng hòa bình và giáo dục truyền thống. Khi áp dụng ma trận 35 ô, mỗi di sản sẽ được gán một mã định danh duy nhất (tương tự như số căn cước của di sản), giúp hệ thống dữ liệu tự động truy xuất nguồn gốc chính xác và liên kết chéo giữa hiện vật trong bảo tàng với di tích thực địa.
Để dữ liệu số của Quảng Trị có thể kết nối với toàn cầu, câu hỏi số hóa bằng cách nào được cụ thể hóa bằng các tiêu chuẩn công nghệ nghiêm ngặt. PGS.TS Võ Đình Hiếu từ Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội đề xuất áp dụng chuẩn CIDOC-CRM. Chuyên gia giải thích, CIDOC-CRM thực chất là một mô hình bản thể học (ontology) - một từ điển ngữ nghĩa chung chuẩn quốc tế dành riêng cho di sản. Mô hình này quy định các chuẩn mực để máy tính hiểu được mối quan hệ logic giữa con người, không gian, thời gian và hiện vật. Nếu không có chuẩn ontology chung này, các cơ sở dữ liệu số hóa sẽ chỉ là những ốc đảo biệt lập, không thể liên thông với Kho tri thức số quốc gia hay hệ thống các bảo tàng trên thế giới.
Cùng với đó, tiêu chuẩn quét 3D đối với hơn 52.000 hiện vật và công trình di tích cũng được đề xuất phân tầng chặt chẽ về độ phân giải và biên độ sai số hình học để vừa phục vụ tu bổ khoa học, vừa tối ưu hiển thị cho người dân trải nghiệm.
Ở góc độ nghiên cứu thực địa, PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và TS Nguyễn Phước Hải Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đặc biệt lưu ý về tính xác thực lịch sử. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hay công nghệ 3D để phục dựng sự kiện, nhân vật lịch sử phải tuyệt đối tôn trọng cứ liệu gốc đã qua giám định khoa học, tránh việc máy móc tự suy đoán gây sai lệch nhận thức.
Tương tự, TS Trần Thị Ngọc Phượng, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Ngôn ngữ học cảnh báo việc số hóa ngôn ngữ các tộc người thiểu số như Bru - Vân Kiều, Pa Cô và Chứt bắt buộc phải dùng chuẩn ký âm quốc tế, có sự thẩm định của chuyên gia và tuân thủ nguyên tắc đồng thuận cộng đồng tự nguyện, biết trước (FPIC).
Các nhà khoa học khẳng định những nguyên lý và quy chuẩn kỹ thuật trên hiện mới là những đề xuất phương pháp luận phục vụ xây dựng Đề án. Song việc làm rõ số hóa cái gì và bằng cách nào đã tạo tiền đề khoa học vững chắc. Khi kho dữ liệu chuẩn mực được tạo lập, câu hỏi tiếp theo được đặt ra là: Ai sẽ có quyền khai thác kho dữ liệu này và thương mại hóa ra sao để không xâm hại di sản?
Bài 2: Định danh và thương mại hóa tài sản số: Biến nguồn lực di sản thành động lực kinh tế
