“Cửa nhận nước” của sông Hồng trước khi chảy vào nội địa Việt Nam. Ảnh D.Th. Tùng

1kg thịt tiêu tốn 15.000 lít nước

“Thế giới đang khát lương thực” là nhận định được Liên hợp quốc (LHQ) đưa ra dựa trên những tính toán về nhu cầu lương thực tương ứng với mức độ gia tăng dân số và phát triển toàn cầu. Theo đó, trong vài thập kỷ tới, nền nông nghiệp của thế giới sẽ phải tìm cách gia tăng gần gấp đôi sản lượng để bảo đảm đủ lương thực và dinh dưỡng cho 9 tỷ người vào năm 2050. Điều này đồng nghĩa với việc mọi quốc gia phải tìm ra giải pháp hữu hiệu, bảo đảm quản lý và sử dụng một cách khôn khéo, bền vững nguồn tài nguyên quý giá và hữu hạn nhất trên hành tinh - tài nguyên nước!

Khi nguồn nước không được bảo đảm cả về số lượng, chất lượng và thời gian thì sẽ không thể duy trì được an ninh lương thực. Đói nghèo vẫn tiếp diễn, kèm theo những bất ổn về chính trị - xã hội. Nói cách khác, nước sẽ quyết định tương lai lương thực của chúng ta! Đây chính là thông điệp mà LHQ muốn chuyển tải thông qua chủ đề của Ngày Nước Thế giới năm nay - “Nước và An ninh lương thực”.

Chỉ trong nửa cuối của thế kỷ 20, dân số thế giới đã tăng gấp đôi, sản lượng lượng thực do vậy cũng tăng từ 2,5 đến 3 lần trong khi mức tiêu thụ lương thực theo đầu người ở các nước đang phát triển tăng 30%. Cùng với những thành tựu ấn tượng về sản xuất và cung cấp lương thực, nông nghiệp cũng trở thành hộ tiêu thụ nước lớn nhất, chiếm tới 70% tổng lượng nước  khai thác. Do vậy, việc cải tiến phương thức tưới để tiết kiệm nước, nâng cao hiệu quả sử dụng nước, qua đó tạo cơ hội đa dạng hóa và tăng năng suất cây trồng đóng vai trò rất quan trọng. Việc áp dụng tưới tiêu đúng cách góp phần tăng sản lượng thu hoạch từ 100% đến 400%, và nền nông nghiệp có tưới hiện chiếm khoảng 40% tổng sản lượng lương thực thế giới.

Để sản xuất ra lượng lương thực cho 1 người dùng trong 1 ngày cần từ 2.000 đến 5.000 lít nước. Việc thay đổi thói quen ăn uống nhiều sản phẩm từ thịt cũng góp phần làm gia tăng nhu cầu nước cho lương thực. Để sản xuất ra 1kg ngũ cốc cần từ 500 đến 3.000 lít nước trong khi 1kg thịt tiêu tốn tới 15.000 lít (do phải bao hàm cả lượng ngũ cốc đầu vào dùng cho chăn nuôi). Các sản phẩm protein nguồn gốc động vật luôn có suất tiêu thụ nước cao hơn gấp nhiều lần các loại ngũ cốc và rau quả. 

LHQ đưa ra cảnh báo: “Nếu chúng ta không thay đổi thói quen ăn uống hoặc cải thiện hiệu quả sử dụng nước và đất thì trong vòng 40 năm tới lượng nước tiêu thụ cho nông nghiệp sẽ tăng từ 70% đến 90%”.

Việt Nam đang gia tăng căng thẳng về nguồn nước

Theo Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Nguyễn Thái Lai: Việt Nam hiện được xếp vào nhóm quốc gia có tài nguyên nước vào loại trung bình trên thế giới, nhưng ẩn chứa nhiều yếu tố không bền vững như phụ thuộc vào các nguồn nước quốc tế; phân bố nguồn nước không đồng đều giữa các vùng và các mùa trong năm; gia tăng dân số và phát triển kinh tế - xã hội; suy thoái tài nguyên nước do khai thác sử dụng không hợp lý; thiên tai; biến đổi khí hậu… Việc khai thác, sử dụng tài nguyên nước chưa hợp lý và thiếu bền vững đã và đang là một trong những nguyên nhân chính gây nên tình trạng suy thoái tài nguyên nước, cả về số lượng và chất lượng. Tình trạng khan hiếm, mâu thuẫn và tranh chấp nguồn nước đã và đang xảy ra ở một số nơi, tại một số thời điểm (đặc biệt là trong mùa khô)…

Ông Trần Công Chánh, Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang cho biết, nguồn nước của tỉnh này đang chịu sức ép rất lớn từ quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội trong đó có một phần sức ép đáng kể đến từ khu vực đô thị bao gồm TP Vị Thanh và các thị trấn, thị tứ. Do vị trí và điều kiện tự nhiên, Hậu Giang cũng được đánh giá là địa phương có mức độ dễ bị tổn thương cao trước những tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và các loại hình thiên tai như lũ lụt và xâm nhập mặn...

Theo báo cáo,  6 lưu vực sông lớn của Việt Nam phụ thuộc vào dòng chảy từ các nước khác dẫn đến thực tế là chỉ có 40% lượng nước mặt phát sinh trong nước. Gần 57% tổng lượng nước của Việt Nam phụ thuộc vào sông Cửu Long; hơn 16% phụ thuộc vào lưu vực sông Hồng - Thái Bình; hơn 4% phụ thuộc lưu vực sông Đồng Nai trong khi tất cả những sông này đều là sông quốc tế.

Mức căng thẳng về nước của lưu vực sông cũng được xác định thông qua đánh giá tỷ lệ % lượng nước khai thác bình quân/năm ở các sông. Theo tiêu chuẩn quốc tế về “mức căng thẳng khai thác nước”, mức căng thẳng trung bình bắt đầu ở mức 20% và mức căng thẳng cao là trên 40%. Vào mùa khô có 4/16 lưu vực sông Việt Nam ở mức “căng thẳng cao” đó là lưu vực sông Mã, sông Hương, sông Đồng Nai và nhóm lưu vực sông vùng cực Nam Trung bộ, Đông Nam bộ. 6 lưu vực sông khác ở mức “căng thẳng trung bình” (trong số này lưu vực sông Hồng có mức khai thác cao nhất). Đối với lưu vực sông Mã, hiện mức khai thác mùa khô đang ở mức 80%.

Báo cáo của Dự án Đánh giá ngành Nước (Hội đồng Quốc gia Tài nguyên nước) cho thấy, Việt Nam sẽ phải đối đầu với những căng thẳng về tài nguyên nước. 62 triệu dân nông thôn không được tiếp cận với nguồn nước hợp vệ sinh.

Thanh Tùng