Cao độ thoát nước của nhiều hộ dân thấp hơn so với cao độ tuyến ống của dự án Hệ thống thoát nước, thu gom và xử lý nước thải thành phố Điện Biên Phủ khiến việc đấu nối gặp khó khăn, không phát huy hết hiệu quả đầu tư. Ảnh minh hoạ: IT

Dự án Hệ thống thoát nước, thu gom và xử lý nước thải thành phố Điện Biên Phủ (tỉnh Điện Biên) có tổng mức đầu tư hơn 303,8 tỷ đồng, được triển khai từ năm 2014 đến năm 2018.

Mục tiêu của dự án là cải tạo hệ thống thoát nước, hạn chế ngập úng khu vực nội thành và từng bước xử lý ô nhiễm môi trường do nước thải sinh hoạt.

Tuy nhiên, sau nhiều năm hoàn thành và đưa vào khai thác, dự án vẫn còn những vướng mắc kéo dài.

Kết luận thanh tra số 1895/KL-TTr ngày 19/8/2026 của Thanh tra tỉnh Điện Biên xác định 2 vấn đề nổi bật. Đó là chưa thực hiện ghi thu, ghi chi số tiền 31.179,5 triệu đồng, dẫn đến chưa đủ điều kiện quyết toán dự án hoàn thành. Cùng với đó, công suất nhà máy xử lý nước thải chỉ đạt trên 40% so với công suất thiết kế 10.000m³/ngày đêm.

Chưa quyết toán do “treo” 31.179,5 triệu đồng

Theo kết luận, dự án được đầu tư bằng 2 nguồn vốn. Trong đó, vốn vay ưu đãi của Phần Lan là 10,3 triệu Euro; vốn đối ứng của Việt Nam là 39,1 tỷ đồng, gồm ngân sách Trung ương và ngân sách tỉnh.

Dự án khởi công ngày 15/5/2015. Đến tháng 10/2018, nhà thầu bắt đầu vận hành chạy thử, đồng thời đào tạo và chuyển giao công nghệ cho đơn vị được lựa chọn tiếp quản, vận hành nhà máy.

Ngày 9/5/2019, Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp giấy phép xả nước thải vào nguồn. Đến ngày 1/10/2019, công trình được nghiệm thu. Ngày 5/11/2019, Ban Quản lý dự án các công trình Dân dụng và Công nghiệp tỉnh Điện Biên bàn giao công trình đưa vào khai thác, sử dụng.

Dù đã hoàn thành, dự án vẫn chưa thể quyết toán.

Nguyên nhân trực tiếp là khoản vốn vay đã giải ngân 31.179,5 triệu đồng chưa được thực hiện ghi thu, ghi chi theo thông báo kết luận của Kiểm toán Nhà nước.

Theo kết luận, ngày 27/2/2018, Kho bạc Nhà nước tỉnh Điện Biên thông báo thời hạn chủ dự án gửi hồ sơ, chứng từ đề nghị ghi thu, ghi chi vốn ODA thuộc kế hoạch năm 2017 chậm nhất đến hết ngày 23/3/2018.

Tuy nhiên, đến ngày 30/3/2018, Bộ Tài chính mới thông báo khoản giải ngân của dự án với số tiền 1.160.253,16 Euro, tương đương 31.179,5 triệu đồng.

Do thời điểm thông báo giải ngân đã vượt thời hạn, chủ đầu tư chưa thực hiện được thủ tục ghi thu, ghi chi vào ngân sách Nhà nước trong niên độ năm 2017.

Hướng dẫn sau đó của Kho bạc Nhà nước cho phép những khoản đã giải ngân thuộc kế hoạch năm 2017, nhưng gửi hồ sơ sau ngày 31/3/2018 được hạch toán vào niên độ ngân sách năm 2018.

Thời điểm hiện tại nguồn nước thải sinh hoạt từ hàng nghìn hộ dân vẫn xả vào hệ thống thoát nước chung rồi đổ ra sông Nậm Rốm. (Một đoạn sông Nậm Rốm). Ảnh: PV

Nhưng vướng mắc tiếp tục phát sinh.

Kế hoạch vốn nước ngoài năm 2018 của dự án chỉ có 692 triệu đồng, không đủ để hạch toán ghi thu, ghi chi đối với khoản vốn đã giải ngân thuộc kế hoạch năm 2017.

Từ năm 2019 đến nay, dự án vẫn chưa được cấp có thẩm quyền giao lại kế hoạch vốn năm 2017 đối với phần vốn 31.179,5 triệu đồng nói trên. Vì vậy, chủ đầu tư chưa thể thực hiện ghi thu, ghi chi theo quy định.

Nhà máy chỉ đạt trên 40% công suất thiết kế

Một điểm nghẽn khác được Thanh tra tỉnh Điện Biên chỉ rõ là hiệu quả khai thác nhà máy xử lý nước thải chưa đạt yêu cầu.

Theo thiết kế, nhà máy có công suất 10.000m³/ngày đêm. Tuy nhiên, số liệu do Công ty Cổ phần Môi trường đô thị và Xây dựng tỉnh Điện Biên cung cấp cho thấy công suất thực tế chỉ đạt trên 40% công suất thiết kế.

Một trong những nguyên nhân là còn 1.540 hộ dân chưa đấu nối vào mạng lưới của dự án.

Kết luận cho biết nhiều khu vực có địa hình phức tạp. Phần lớn hộ dân có hệ thống thoát nước thải phía sau nhà. Cao độ thoát nước của các hộ thấp hơn nhiều so với cao độ tuyến ống của dự án, trong khi hệ thống thu gom được thiết kế theo hình thức tự chảy. Do đó, việc đấu nối gặp khó khăn.

Phạm vi thu gom hiện hữu của dự án chủ yếu nằm trên địa bàn 3 phường Mường Thanh, Thanh Bình và Nam Thanh. Hệ thống hiện có 6 trạm bơm và tuyến ống dịch vụ thu gom nước thải sinh hoạt từ 2.123 hộ dân.

Thanh tra tỉnh cũng chỉ ra nguyên nhân từ quá trình đầu tư.

Trong lần đấu thầu thứ nhất, kết quả phải hủy và tổ chức đấu thầu lại do một số lỗi kỹ thuật liên quan đến thủ tục mở thầu, thời gian đánh giá và ký kết văn bản.

Đến lần đấu thầu thứ hai, chỉ có 2 nhà thầu tham dự. Một nhà thầu chỉ nộp thư thoái thầu, trong khi giá dự thầu của nhà thầu còn lại lên tới hơn 15,58 triệu Euro, cao hơn đáng kể so với giá trần gói thầu 9,44 triệu Euro.

Sau đàm phán, tỉnh thực hiện phân kỳ đầu tư với giá trúng thầu 10,3 triệu Euro.

Một số hạng mục được chuyển sang giai đoạn II, gồm sửa chữa, nạo vét, xây mới 14 tuyến thoát nước chung; hơn 28km đường ống HDPE các loại; các điểm nối và 7 xe chuyên dùng.

Việc phân kỳ này khiến phạm vi thu gom của dự án bị thu hẹp. Đây cũng là một phần nguyên nhân khiến công suất nhà máy chưa đạt mức thiết kế.

Bên cạnh đó, Thanh tra tỉnh xác định chủ đầu tư chưa thực hiện tốt việc tuyên truyền, vận động người dân đấu nối vào hệ thống thoát nước thải.

Tại thời điểm hoàn thành dự án ngày 30/12/2019, vẫn còn 1.540 hộ chưa đấu nối. Số hộ phát sinh trong những năm sau đó cũng chưa được đấu nối.

Một hội nghị công bố quyết định thanh tra chuyên đề của Thanh tra tỉnh Điện Biên. Ảnh: PV

Nguồn nước thải sinh hoạt từ các hộ này vẫn xả vào hệ thống thoát nước chung rồi đổ ra sông Nậm Rốm. Điều này gây ô nhiễm và là nguyên nhân chính khiến dự án không thu gom được toàn bộ lượng nước thải trong phạm vi quy hoạch.

Trong quá trình thi công, hướng tuyến chính của dự án cũng phải điều chỉnh. Theo kết luận, việc này ảnh hưởng đến khả năng thu gom nước thải về nhà máy và làm giảm các đầu mối thu gom so với thiết kế cơ sở.

Xác định trách nhiệm, khơi thông nguồn lực

Dù còn nhiều hạn chế, Thanh tra tỉnh ghi nhận dự án đã góp phần cải thiện môi trường sinh thái, bảo vệ nguồn nước sông Nậm Rốm và cải thiện cảnh quan đô thị.

Chủ đầu tư cùng các đơn vị được giao quản lý dự án cũng đã ban hành nhiều văn bản đề xuất tháo gỡ khó khăn, đồng thời chủ động thực hiện các kiến nghị, xử lý của cơ quan kiểm tra, kiểm toán.

Về trách nhiệm, kết luận xác định Sở Tài chính và Ban Quản lý dự án các công trình Dân dụng và Công nghiệp tỉnh có trách nhiệm trong việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc của dự án.

Đối với các hạn chế thuộc trách nhiệm chủ đầu tư, trách nhiệm được xác định đối với Ban Quản lý dự án các công trình Dân dụng và Công nghiệp tỉnh.

Thanh tra tỉnh kiến nghị UBND tỉnh chỉ đạo các cơ quan liên quan xử lý dứt điểm các vướng mắc đối với khoản vốn 31.179,5 triệu đồng chưa hạch toán ghi thu, ghi chi vào ngân sách Nhà nước.

Mục tiêu là khơi thông nguồn lực, tạo đầy đủ căn cứ quyết toán dự án hoàn thành và làm cơ sở triển khai các dự án giai đoạn tiếp theo.

Đối với công suất nhà máy, Thanh tra tỉnh kiến nghị Sở Tài chính tham mưu UBND tỉnh huy động các nguồn vốn hợp pháp để đầu tư bổ sung giếng tách, trạm bơm tại các khu vực trọng yếu.

Đồng thời, tiếp tục báo cáo Chính phủ, các bộ, ngành để làm việc với Chính phủ Phần Lan và huy động nguồn lực cho giai đoạn II.

Về xử lý trách nhiệm, Giám đốc Ban Quản lý dự án các công trình Dân dụng và Công nghiệp tỉnh phải tổ chức họp kiểm điểm trách nhiệm đối với các tập thể, cá nhân liên quan.

Đồng thời, đơn vị phải đưa ra giải pháp khắc phục và tổng hợp báo cáo kết quả về Thanh tra tỉnh trước ngày 20/9/2026.