Đoàn Thanh tra của Thanh tra Chính phủ kiểm tra tại nhà máy của Công ty TNHH Môi trường Phú Minh Vina.

Bám địa bàn xuyên đêm mưa giông, đối mặt hiểm nguy... để làm rõ sự thật

Từ những lá đơn kêu cứu của người dân phản ánh tình trạng ô nhiễm, hoạt động vận chuyển và xử lý chất thải bất thường, yêu cầu làm rõ điều gì thực sự diễn ra phía sau cánh cổng nhà máy xử lý chất thải nguy hại được đặt ra. Từ đó, cán bộ của Thanh tra Chính phủ đã bắt đầu vào cuộc, từng bước lần theo các dấu hiệu, kiểm tra hồ sơ, kiểm chứng hiện trường và tìm đến tận cùng của sự thật.

Trong quá trình triển khai nhiệm vụ, cán bộ thanh tra đã tập trung rà soát hồ sơ, giấy phép, hợp đồng, chứng từ liên quan đến hoạt động tiếp nhận, vận chuyển và xử lý chất thải của doanh nghiệp; đồng thời đối chiếu với thực tế tại cơ sở. Bởi với lĩnh vực môi trường, sự thật không phải lúc nào cũng nằm đầy đủ trong hồ sơ. Nguồn gốc chất thải, khối lượng thực tế, hành trình vận chuyển, địa điểm tiếp nhận, phương thức lưu giữ và xử lý đều phải được kiểm chứng qua nhiều nguồn thông tin và bằng chính những gì được ghi nhận từ hiện trường, kiểm chứng bằng thực tế.

Khi đã xác định được lộ trình và xây dựng được kế hoạch ghi nhận thực tế, hành trình phục vụ công tác thanh tra chính thức bắt đầu. Vậy nhưng, khó khăn đã sớm xuất hiện khi hoạt động vận chuyển, đổ thải trái phép có dấu hiệu được tổ chức chuyên nghiệp, bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm tránh bị phát hiện. Các phương tiện vận chuyển có những biểu hiện bất thường trong quá trình di chuyển; cung đường liên tục thay đổi, thậm chí có xe bọc lót trước sau để đảm bảo không bị theo dõi. Địa điểm tập kết, đổ thải trái phép được lựa chọn tại những vị trí khó tiếp cận, giáp ranh giữa các địa giới hành chính hoặc liền kề với những vị trí trọng yếu như gần sân bay, doanh trại quân đội, trường bắn quân sự,... Một số khu vực nằm xa khu dân cư, địa hình phức tạp, tầm nhìn bị che khuất, khiến việc theo dõi và kiểm tra thực tế càng trở nên khó khăn.

Trong những điều kiện đó, nếu lực lượng không được tổ chức một cách bài bản, kế hoạch không được xây dựng chi tiết, không nắm được quy luật hoạt động, không xác định đúng thời điểm và vị trí, việc kiểm tra rất dễ rơi vào tình trạng đến nơi khi phương tiện đã rời đi hoặc dấu vết đã bị thay đổi. Thậm chí, chỉ một dấu hiệu nhỏ bị phát lộ cũng có thể khiến cả kế hoạch công tác thanh tra đổ vỡ. Bởi vậy, cán bộ của Thanh tra Chính phủ đã phải tổ chức theo dõi, xác minh trong nhiều ngày, từng bước nắm bắt hoạt động của các phương tiện, xác định thời gian xuất phát, cung đường di chuyển và những địa điểm có liên quan để dựng lên một bản đồ chi tiết nhất.

Có những thời điểm, cán bộ phải bám địa bàn trong nhiều giờ, thậm chí xuyên đêm, chờ đợi phương tiện xuất hiện. Mọi hoạt động đều phải được thực hiện thận trọng, hạn chế tối đa nguy cơ để lộ phương án, bởi chỉ một dấu hiệu bất thường cũng có thể khiến phương tiện thay đổi hành trình hoặc hoạt động đổ thải bị dừng lại. Đáng ngại hơn, phương án đảm bảo an toàn cũng cần được dự trù sẵn, vì trước những đối tượng manh động thì việc bị phát hiện cũng khiến cán bộ phải đối mặt nguy hiểm chực chờ.

Đặc biệt, các đối tượng quản lý bãi đổ thải trái phép đã sử dụng hệ thống camera giám sát dày đặc, cài cắm lực lượng "chim lợn" canh gác 24/24 dọc tuyến đường dẫn vào bãi để nhanh chóng phát hiện người lạ hoặc dấu hiệu bất thường. Để che giấu hành vi khi có lực lượng chức năng làm nhiệm vụ, tại hiện trường các đối tượng chuẩn bị sẵn phương án điều động xe tải cỡ lớn đến chặn ngang lối tiếp cận nhằm tẩu tán tang vật hoặc gây sức ép.

Các phương tiện tiến hành đổ chất thải nguy hại trái phép ra khu vực bờ sông Cà Lồ (xã Phúc Thịnh, TP Hà Nội).

Trong quá trình đó, việc thu thập thông tin từ nhiều nguồn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một thông tin về thời gian vận chuyển được đối chiếu với hành trình của phương tiện; thông tin về khối lượng chất thải được đặt cạnh hồ sơ tiếp nhận; những dấu hiệu tại hiện trường tiếp tục được so sánh với tài liệu thu thập được. Những thông tin tưởng như rời rạc, khi được đặt trong cùng một chuỗi dữ liệu, bắt đầu hình thành những dấu hiệu cần tiếp tục xác minh.

Đêm ngày 28/6/2026 là một trong những thời điểm đáng nhớ của Đoàn thanh tra. Trong điều kiện thời tiết cực đoan, mưa giông, gió mạnh, tầm nhìn hạn chế, các cán bộ làm nhiệm vụ vẫn phải kiên trì bám địa bàn, chờ thời điểm thích hợp để kiểm tra. Đây là thời điểm mà yêu cầu về sự bí mật tuyệt đối, bất ngờ và an toàn được đặt lên hàng đầu. Bởi nếu kế hoạch bị lộ, phương tiện sẽ ngay lập tức thay đổi hướng di chuyển, hoạt động đổ thải bị dừng lại và công sức theo dõi trong nhiều ngày có nguy cơ không thu được kết quả.

Trong màn đêm và điều kiện thời tiết chuyển biến cực đoan, nhiều thời điểm sét đánh ngay khu vực kế cận nhưng các cán bộ của Đoàn Thanh tra cùng các lực lượng hỗ trợ vẫn kiên quyết bám vị trí, kiên trì chờ đợi, theo dõi. Khi phương tiện xuất hiện và hoạt động đổ thải bắt đầu diễn ra, Đoàn Thanh tra đã phối hợp với lực lượng chức năng ngay lập tức tiến hành kiểm tra, bắt quả tang hành vi đổ chất thải nguy hại trái phép ra môi trường. Việc kiểm tra tại thời điểm hoạt động đang diễn ra đã tạo điều kiện để ghi nhận trực tiếp hiện trường, phương tiện, chất thải và những người có liên quan, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ hoặc lời khai sau đó.

Đoàn Thanh tra phối hợp với các lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra, bắt quả tang hành vi đổ chất thải nguy hại trái phép ra môi trường.

Từ hiện trường, Đoàn Thanh tra tiếp tục xác minh nguồn gốc, khối lượng và quá trình vận chuyển số chất thải được đưa đến khu vực này. Qua đấu tranh, khai thác, các đối tượng bước đầu khai nhận, từ ngày 21/6 đã có 12 chuyến vận chuyển với tổng khối lượng khoảng 500 tấn chất thải được đưa đến khu vực để đổ, chôn lấp trái phép. Thông tin này tiếp tục được đối chiếu với hồ sơ, tài liệu và các đơn vị liên quan. Phạm vi xác minh sau đó được mở rộng đến nhà máy của Công ty TNHH Môi trường Phú Minh Vina tại xã Trạm Thản, tỉnh Phú Thọ, nơi Đoàn Thanh tra kiểm tra thực tế các khu vực tiếp nhận, lưu giữ, xử lý chất thải và thu thập hồ sơ, chứng từ. Đoàn thanh tra đã kịp thời phát hiện, ngăn chặn hành vi hủy hoại tài liệu và thu giữ nhiều hồ sơ quan trọng.

Tiếp đó, Đoàn Thanh tra tiếp tục mở rộng phạm vi xác minh để làm rõ toàn bộ chuỗi hoạt động liên quan. Không chỉ đặt câu hỏi “chất thải được đổ ở đâu”, đoàn phải làm rõ “chất thải từ đâu đến, ai vận chuyển, ai tiếp nhận, thành phần ra sao, được xử lý như thế nào và trách nhiệm thuộc về ai”. Sau quá trình xác minh, làm rõ, cùng với kết quả giám định và những tài liệu, hồ sơ đã buộc các đối tượng phải thừa nhận hành vi vi phạm. Từ đó, Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ xem xét khởi tố vụ án để điều tra theo quy định của pháp luật. Những tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình thanh tra cũng trở thành cơ sở dự thảo kết luận nhiều nội dung, nhiều dấu hiệu vi phạm, để chuyển vụ việc sang cơ quan có thẩm quyền tiếp tục xem xét, điều tra, xử lý.

Giá trị của cuộc thanh tra không chỉ nằm ở việc phát hiện một vụ việc có dấu hiệu vi phạm. Từ những nội dung được ghi nhận và quá trình rà soát hồ sơ, Đoàn Thanh tra còn phải khái quát để nhận diện những bất cập trong quản lý chất thải, những kẽ hở có thể bị lợi dụng và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong từng khâu của quá trình tiếp nhận, vận chuyển và xử lý. Từ đó, kiến nghị đến các cơ quan có thẩm quyền bổ sung các quy định của pháp luật, hoàn thiện thể chế với lĩnh vực liên quan.

Từ phát hiện sai phạm đến nhận diện rủi ro, hoàn thiện thể chế và kiến tạo phát triển

Từ hai cuộc thanh tra cho thấy, phát hiện và xử lý vi phạm là một trong những nhiệm vụ quan trọng, nhưng chưa phải là mục tiêu cuối cùng của công tác thanh tra. Giá trị của một cuộc thanh tra còn được thể hiện ở việc kết luận sẽ chỉ ra những hạn chế, bất cập trong công tác quản lý; xác định nguyên nhân, trách nhiệm; đồng thời kiến nghị giải pháp khắc phục, hoàn thiện thể chế, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước. Đó cũng là yêu cầu của hoạt động thanh tra theo hướng kiến tạo phát triển trong giai đoạn mới.

Tinh thần kiến tạo không có nghĩa là giảm nhẹ sai phạm hay né tránh những vấn đề tồn tại. Ngược lại, phải nhìn thẳng vào những hạn chế, sai phạm; làm rõ bản chất, trách nhiệm và hậu quả; trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp phù hợp để khắc phục và phòng ngừa. Đối với lĩnh vực kinh doanh xăng dầu, yêu cầu này gắn với việc tăng cường kiểm soát nguồn hàng, hoạt động mua bán, vận chuyển, chứng từ và tính minh bạch của các giao dịch. Với lĩnh vực môi trường, yêu cầu đó càng có ý nghĩa bởi quá trình tiếp nhận, lưu giữ, vận chuyển và xử lý chất thải không chỉ liên quan đến trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn tác động trực tiếp đến môi trường, đời sống và sức khỏe cộng đồng. Một cuộc thanh tra trong giai đoạn mới vì vậy sẽ không chỉ được nhìn nhận qua số tiền được thu hồi, số vụ việc được xử lý hay số hồ sơ được chuyển cơ quan điều tra. Điều quan trọng hơn là những kiến nghị sau thanh tra có góp phần khắc phục hạn chế, hoàn thiện những khoảng trống pháp lý trong công tác quản lý và phòng ngừa vi phạm.

Theo chân các Đoàn Thanh tra tại Petimex Đồng Tháp và Phú Minh Vina cho thấy, phía sau mỗi kết luận là những ngày làm việc với khối lượng tài liệu lớn, những chuyến đi thực địa và cả những thời điểm phải đối mặt với nguy hiểm. Người cán bộ thanh tra phải kiên trì trước vụ việc phức tạp, thận trọng trước dấu hiệu chưa đủ căn cứ, quyết liệt khi đã xác định rõ sai phạm và luôn đặt yêu cầu khách quan, chính xác lên hàng đầu. Đó là bản lĩnh để không né tránh khó khăn, trách nhiệm để đi đến cùng sự thật và tư duy kiến tạo để những phát hiện sau thanh tra trở thành cơ sở hoàn thiện thể chế, công tác quản lý, phòng ngừa rủi ro. Trong giai đoạn mới, ngành Thanh tra chắc chắn sẽ không chỉ là công cụ kiểm soát quyền lực, phòng ngừa và xử lý vi phạm, mà còn phải góp phần nhận diện những bất cập trong quản lý, kiến nghị giải pháp khắc phục, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.