Đại học Bách khoa Hà Nội là một trong số ít trường có số lượng tiến sĩ nhiều và trẻ nhất trong hệ thống các trường đại học, học viện của cả nước. Ảnh: Thế Lữ

Vì sao lại có chuyện ngược đời như vậy? Bởi quy trình học để đủ điều kiện bảo vệ luận án tiến sĩ, thí sinh phải trải quả kỳ thi sát hạch về ngoại ngữ. Ngoại ngữ chính phục vụ cho đề tài nghiên cứu thuộc nước nào thì phải giỏi tiếng nước đó, ngoài ra phải giao tiếp tốt bằng tiếng Anh. Có đủ chuẩn ngoại ngữ thì mới tiếp tục bảo vệ luận án. 

Vậy nguyên nhân dẫn đến sự ngại giao tiếp bằng tiếng Anh?Rất nhiều người có học vị tiến sĩ được giữ những trọng trách quan trọng trong các cơ quan của Nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp. Thế nhưng khi đón tiếp một đoàn khách nước ngoài hoặc tham gia một hội thảo trong nước hoặc trao đổi một vấn đề hợp tác kinh doanh lại phải mang theo những phiên dịch giỏi. 

Chẳng nhẽ trước đông đảo các nhà khoa học nước ngoài, lãnh đạo Việt Nam lại mượn câu “tôi yêu tiếng nước tôi” của nhà văn hóa Phạm Quỳnh để mà chữa thẹn. Nên nhớ rằng, Phạm Quỳnh rất yêu tiếng Việt nhưng với tiếng Pháp và Hán ngữ, ông cũng thông thạo như tiếng mẹ đẻ. Đây là điều làm cho các tổ chức, cơ quan, doanh nghiệp nước ngoài ngạc nhiên. 

Ngay cả những giờ phút giải lao, các đại biểu trao đổi với nhau về cuộc sống đời thường, về gia đình... nhưng nhiều vị tiến sĩ vẫn không đủ từ để mạnh dạn giao tiếp, cho nên luôn lảng tránh. Đó là chưa kể đến những vấn đề thuộc nội dung thảo luận nhưng có nhiều người lại đưa ra chia sẻ riêng tư ở phía ngoài hành lang. Nhìn chung các tiến sĩ của ta ngại giao tiếp. 

Đọc, viết, nói thông thạo tiếng Anh là yêu cầu bắt buộc đối với nhiều tiến sĩ có đề tài cần tham khảo nhiều tư liệu quốc tế. Thực tế nhiều tiến sĩ Việt Nam có thể đọc được văn bản tài liệu bằng tiếng Anh, và có những người viết được bằng tiếng Anh. Nhưng để trình bày một vấn đề khoa học ra trước công chúng bằng tiếng Anh với phong cách một người thuyết trình thì quả thực nhiều người hoàn toàn không đủ sức. Đó là chưa nói đến vấn đề mình nêu ra bị người khác phản biện, chất vấn thì tiến sĩ Việt Nam vẫn chưa đủ tầm thấu đáo câu hỏi của họ và việc trả lời lại càng khó khăn hơn. 

Hiện tại các đơn vị được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) cho phép đào tạo tiến sĩ vẫn đang quá xem nhẹ về chất lượng học ngoại ngữ. Ai cũng biết ngoại ngữ là chìa khóa mở ra một thế giới bên ngoài. Giỏi ngoại ngữ thì mới tham khảo được các tài liệu của nhiều nước... Tiếc là, nhiều năm nay, các cuộc thi sát hạch về ngoại ngữ vẫn bị xem nhẹ, nâng đỡ hoặc làm trái các quy định về thi tuyển.

Xét trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam là nước có số lượng giáo sư, tiến sĩ nhiều hơn tất cả các nước. Hiện Việt Nam có gần 24.500 tiến sĩ, trong đó có 650 tiến sĩ làm việc trong các trường cao đẳng, 8.600 tiến sĩ làm việc trong hệ đại học, học viện. Nếu tính từ hàm thứ trưởng trở lên, ở Việt Nam có số lượng thứ trưởng với học vị tiến sĩ cao gấp 5 lần của Nhật Bản. Đội ngũ tri thức khoa học Việt Nam hùng hậu và đáng nể như vậy, nhưng trong số 500 trường đại học danh tiếng hàng đầu thế giới, không có trường nào là của Việt Nam!

Chính phủ Việt Nam rất biết chất lượng của tiến sĩ và đã có những quy định cần thiết để hàng ngũ cán bộ khoa học nước nhà tiến dần tương đương với các nước trong khu vực và quốc tế. Điều đó thể hiện quy định tại khoản 3 điều 1 Quyết định số 20/2012/QĐ-TTg ngày 27/4/2012 của Thủ tướng Chính phủ: Ứng cử viên xét đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư phải sử dụng thành thạo một ngoại ngữ phục vụ cho công tác chuyên môn và giao tiếp được bằng tiếng Anh.

Thực hiện quyết định trên của Thủ tướng Chính phủ, mới đây Bộ GD&ĐT đã ra quy định với bậc đào tạo tiến sĩ trong nước: Hằng năm, thẩm định lại 30% luận án bảo vệ và thực hiện phản biện độc lập khác. Kết quả thẩm định luận án tiến sĩ năm 2013 - 2014 có tới 79% luận án phải chỉnh sửa bổ sung, 3,1% luận án không đạt yêu cầu.

Thời gian gần đây chất lượng học, đào tạo tiến sĩ đang được gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh. Ông Nguyễn Cảnh Lương, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Bách khoa Hà Nội có một phần luận văn na ná luận văn của đồng nghiệp PGS.TS Đặng Văn Khải được dư luận xôn xao là đạo văn và Bộ GD&ĐT kết luận: ĐH Bách Khoa Hà Nội có thiếu sót, chưa phát hiện việc ông Lương chưa trích dẫn tư liệu tham khảo luận án đồng nghiệp theo đúng quy định.

Và trong những ngày này, việc PGS.TS Đàm Khải Hoàn, Trưởng Bộ môn Y học cộng đồng - ĐH Y dược Thái Nguyên nhận lời một người chuyên buôn gỗ làm bằng tiến sĩ y khoa đang được công chúng đón nhận theo dõi. Hiện ông Hoàn đã được nhà trường cho tạm nghỉ việc để phục vụ công tác điều tra. Liệu trường hợp hứa giúp bằng tiến sĩ của ông Đàm Khải Hoàn chỉ là “con sâu làm rầu nồi canh” đối với hệ thống giáo dục đào tạo tiến sĩ của Bộ GD&ĐT? Hiện cơ quan chức năng đang tiếp tục làm rõ, song rõ ràng chất lượng đào tạo tiến sĩ ở nước ta đang thật sự bước vào giai đoạn báo động đỏ.

  Thế Lữ