(Thanh tra) - Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ, giá vật liệu xây dựng công bố không sát thực tế đang tạo ra nghịch lý: Nhà nước thất thu, bên nắm nguồn vật liệu hưởng lợi ngoài sổ sách, còn bên trực tiếp thi công công trình của Nhà nước lại gánh lỗ.
Phát biểu tại phiên họp tổ chiều 18/10 về tình hình kinh tế - xã hội, đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) đề cập vấn đề tác động trực tiếp đến tiến độ đầu tư công, đó là giá và nguồn cung vật liệu xây dựng.
Dẫn thông tin từ buổi họp báo của Bộ Xây dựng vào giữa tháng 10/2026, đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ nói, nhu cầu cát san lấp cả nước hơn 600 triệu m³, nhưng khả năng cung ứng chỉ khoảng 394,5 triệu m³, thiếu hơn 200 triệu m³.
Đáng chú ý, theo đại biểu, Quảng Trị có 224 khu vực mỏ đá xây dựng và đất san lấp, tài nguyên dự báo hơn 1,28 tỷ m³, nhưng nhiều công trường vẫn thiếu vật liệu.
Ông Vũ cho rằng vướng mắc nằm ở ba khâu. Một là, nguồn cung chưa theo kịp nhu cầu. Hai là, giá công bố chưa sát thực tế. Ba là, pháp luật đã có quy định xử lý khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, nhưng chủ đầu tư và nhà thầu chưa có tiêu chí thống nhất để áp dụng khi giá vật liệu biến động.
Thực tế từ lúc phê duyệt chủ trương đầu tư đến khi thi công công trình, thời gian kéo dài rất lâu và khi có biến động giá thì rất khó để điều chỉnh giá chênh lệch.
Điều này dẫn đến hệ quả là nhà thầu càng làm càng lỗ, nhiều công trình thi công cầm chừng. “Khó khăn này không riêng Quảng Trị”, ông Vũ nói.
Thêm nữa, theo đại biểu, hệ lụy của việc giá công bố không sát thực tế không chỉ dừng ở nhà thầu.
“Qua nắm bắt thực tế, doanh nghiệp phản ánh có tình trạng giá mua thực tế cao hơn nhiều so với giá công bố, nhưng bên bán chỉ xuất hóa đơn ngang mức giá công bố”, ông Vũ nói, cơ chế này tác động lên ba chủ thể theo ba hướng khác nhau.
Với Nhà nước, theo ông Vũ, phần doanh thu chênh lệch của bên bán không được kê khai, nên ngân sách thất thu thuế giá trị gia tăng trên phần này, nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp không phản ánh đúng thu nhập thực của bên bán và dòng tiền ngoài hóa đơn nằm ngoài sự kiểm soát của cơ quan quản lý.
“Nếu việc khảo sát để công bố giá lại dựa vào giá ghi trên hóa đơn, giá công bố sẽ tiếp tục thấp hơn thực tế, thành một vòng luẩn quẩn”, đại biểu đoàn Quảng Trị nhìn nhận.
Với doanh nghiệp sở hữu mỏ đất, mỏ cát, sỏi, phần chênh lệch giữa giá bán thực tế và giá ghi trên hóa đơn là khoản thu không chịu nghĩa vụ thuế tương ứng.
Trong khi đó, Luật Quản lý thuế xác định việc “ghi giá trị trên hóa đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hóa, dịch vụ đã bán để khai thuế” là hành vi trốn thuế.
Doanh nghiệp xây dựng cũng bị kẹp giữa hai mức giá: giá hợp đồng được xác định từ dự toán lập theo giá công bố, nhưng vật liệu phải mua theo giá thực tế.
Theo ông Vũ, doanh nghiệp phải tự bù phần chênh lệch này nhưng không có hóa đơn nên không được tính vào chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Vì vậy, có doanh nghiệp thực tế lỗ nhưng sổ sách vẫn lãi, và vẫn phải nộp thuế trên phần lãi đó.
“Một mức giá công bố không sát thực tế đang tạo ra nghịch lý: Nhà nước thất thu, bên nắm nguồn vật liệu hưởng lợi ngoài sổ sách, còn bên trực tiếp thi công công trình của Nhà nước lại gánh lỗ. Tháo gỡ vấn đề này không chỉ là chuyện giá, mà là đưa giá công bố về sát thực tế và đưa giao dịch về đúng hóa đơn”, đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ nhấn mạnh.
Từ đó, ông đề nghị Chính phủ chỉ đạo cân đối cung - cầu vật liệu xây dựng theo vùng, gắn với danh mục dự án đầu tư công năm 2027.
Cùng với đó, cần ban hành quy trình, tiêu chí và thời hạn công khai cho việc cấp phép, nâng công suất mỏ vật liệu xây dựng thông thường, ưu tiên phục vụ công trình đầu tư công.
Đại biểu đoàn Quảng Trị đề nghị Bộ Xây dựng kiểm tra việc khảo sát, xác định giá vật liệu đến hiện trường ở các địa phương và hướng dẫn tiêu chí cụ thể khi nào biến động giá vật liệu được coi là hoàn cảnh thay đổi cơ bản, để chủ đầu tư và nhà thầu có căn cứ thống nhất điều chỉnh hợp đồng.
Ngoài ra, theo đại biểu Quốc hội, Bộ Tài chính cần chỉ đạo cơ quan thuế phối hợp với Sở Xây dựng các địa phương để xử lý nghiêm hành vi ghi hóa đơn thấp hơn giá thanh toán thực tế.
“Vật liệu xây dựng là đầu vào của mọi công trình đầu tư công. Nếu nguồn cung không được cân đối và giá không sát thực tế, thì kế hoạch vốn năm 2027 càng lớn, áp lực càng tăng, nhà thầu, chủ đầu tư càng khó bảo đảm tiến độ, và ngân sách nhà nước càng thất thu”, đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ phát biểu.
