ĐB Phạm Trường Dân (Quảng Nam) đặt câu hỏi, nếu qui định như Dự thảo thì băng ghi âm, ghi hình có được coi là chứng cứ trong tố tụng hình sự không, việc khai thác, quản lý, sử dụng băng đĩa này như thế nào? Ảnh: Thảo Nguyên

Nhiều đại biểu (ĐB) đồng tình phải ghi âm, ghi hình khi hỏi cung, nhưng đề nghị cần làm rõ, băng ghi âm, ghi hình có được coi là chứng cứ trong tố tụng hình sự không? Việc khai thác, quản lý, sử dụng băng đĩa này như thế nào? 

Hỏi cung phải ghi âm, ghi hình

Dự thảo luật quy định “việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số điều tra phải được ghi âm, ghi hình” để bảo đảm minh bạch, tránh bức cung, nhục hình, cũng như bảo vệ người hỏi cung không bị vu cáo. 

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, việc hỏi cung bị can có thể được tiến hành ở nhiều nơi và trong những điều kiện rất khác nhau; có bị can bị tạm giam, có bị can ở ngoài xã hội; có bị can chỉ hỏi cung một hai lần, có bị can phải hỏi cung rất nhiều lần; có trường hợp cùng một thời điểm phải hỏi cung rất nhiều người. 

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Nguyễn Văn Hiện, để bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, tránh lãng phí, phù hợp với điều kiện nước ta, quy định việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra phải được ghi âm, ghi hình là phù hợp. Còn tại các địa điểm khác (như tại nơi tiến hành điều tra, tại chỗ ở của bị can) thì được ghi âm hoặc ghi hình theo yêu cầu của bị can, của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Tán thành khi hỏi cung phải ghi âm, ghi hình, nhưng ĐB Huỳnh Ngọc Ánh (TP Hồ Chí Minh) bày tỏ băn khăn và đặt một loạt câu hỏi, mỗi lần hỏi cung là một lần ghi âm, ghi hình, hay chỉ ghi một lần khi cần thiết? Nếu mỗi lần hỏi cung là một lần ghi âm, ghi hình thì có khả thi không, vì thực tế điều tra một vụ án ít nhất thường có 5 bản cung? 

“Việc sử dụng băng ghi âm, ghi hình này như thế nào, khi chuyển hồ sơ sang Tòa thì có gửi kèm như một chứng cứ trong hồ sơ không? Cơ quan điều tra không ghi âm, ghi hình khi hỏi cung có bị xem là vi phạm tố tụng nghiêm trọng, vậy quả pháp lý như thế nào? Các vấn đề này cần được làm rõ và phải ghi cụ thể trong luật”, ĐB Ánh nhấn mạnh.

Băng ghi âm, ghi hình có được coi là tài liệu mật?

ĐB Ánh cũng lưu ý, phải có biện pháp nào để loại trừ trường hợp thực tế có thể xảy ra là hỏi bị can, bị cáo ở ngoài phòng có ghi âm, ghi hình, hỏi xong rồi đưa vào phòng có ghi âm, ghi hình để hỏi lại?. 

“Không cần thiết, khó khả thi, không phù hợp với điều kiện nước ta”, ĐB Phạm Trường Dân (Quảng Nam) nói và cho biết, cơ sở vật chất của cơ quan điều tra ở cấp huyện, nhiều tỉnh hiện nay chưa thể đáp ứng. Nếu bắt buộc ghi âm, ghi hình, kinh phí phải tăng nhiều tỷ đồng, chưa kể đầu tư sửa chữa, quản lý, khai thác để lắp đặt máy ghi âm, ghi hình.

Thêm vào đó, nếu qui định như Dự thảo thì băng ghi âm, ghi hình có được coi là chứng cứ trong tố tụng hình sự không, việc khai thác, quản lý, sử dụng băng đĩa này như thế nào, có được coi là tài liệu mật không và độ mật như thế nào?

“Theo tôi, trước mắt chỉ nên áp dụng ghi âm, ghi hình trong hỏi cung bị can với những trường hợp cụ thể khi bị can phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, bị can kêu oan hoặc có thông tin, nhất là thông tin của gia đình bị can phản ánh bị can bị oan sai, hoặc bị can không nhận tội”, ĐB Dân nói.

Đồng quan điểm, ĐB Bùi Văn Xuyền (Thái Bình) đề nghị “chỉ tiến hành ghi âm, ghi hình nếu bị can kêu oan ngay từ đầu; có đơn tố cáo bị bức cung, nhục hình; bị điều tra, truy tố có khung hình phạt cao nhất là chung thân, tử hình; bị can trong các vụ án do Hội động xét xử hủy án để điều tra lại; bị can, bị cáo là người có quốc tịch nước ngoài. Và việc ghi âm, ghi hình chỉ được thực hiện trong các buổi hỏi cung mà không có người bào chữa tham gia”. 

Theo ĐB Xuyền, hoạt động phạm tội trên thực tế rất đa dạng, khác nhau về quy mô, mức độ nghiêm trọng; lượng tài liệu, chứng cứ thu thập được… nên không cần thiết phải ghi âm ghi hình mọi trường hợp. Hơn nữa, nếu phải ghi âm, ghi hình trong mọi trường hợp sẽ đầu tư kinh phí rất hơn.  

ĐB Xuyền nêu thực tiễn cho thấy nguyên nhân để xảy ra việc bức cung, nhục hình chủ yếu là do năng lực, trình độ, phẩm chất đạo đức... của điều tra viên. “Để hạn chế tình trạng này phải tăng cường công tác giáo dục phẩm chất đạo đức; thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật trong các hoạt động của điều tra viên; tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan tố tụng”, ĐB nhấn mạnh.

Được ghi âm, ghi hình, nghe điện thoại bí mật

Theo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, việc quy định các biện pháp điều tra tố tụng hình sự đặc biệt là cần thiết để bảo đảm tôn trọng quyền con người, quyền công dân theo yêu cầu của Hiến pháp.

Tiếp thu đa số ý kiến ĐB Quốc hội, ông Hiện cho biết, dự thảo quy định 3 biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt trực tiếp liên quan đến hạn chế quyền con người, quyền công dân gồm: ghi âm, ghi hình bí mật; nghe điện thoại bí mật; thu thập bí mật dữ liệu điện tử. Thời điểm áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt kể từ khi khởi tố vụ án là phù hợp để bảo đảm chặt chẽ, khả thi của việc áp dụng.

Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt chỉ được áp dụng đối với các tội: xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm về ma túy, tội phạm về tham nhũng, tội khủng bố, tội rửa tiền. Các tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Có đề nghị của người tố giác tội phạm, người bị hại áp dụng đối với chính họ.

Một số ý kiến đề nghị không quy định biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt vì bản chất đây là các biện pháp nghiệp vụ trinh sát.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội giải trình, để tạo điều kiện cho Cơ quan điều tra chủ động thu thập chứng cứ, xác định đối tượng tình nghi phạm tội trong quá trình điều tra các vụ án phức tạp, có tổ chức, đặc biệt nghiêm trọng và để tránh nhầm lẫn thì không nên quy định cả biện pháp nghiệp vụ trinh sát thông thường là biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.

Thảo Nguyên