Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng và Nghị định số 164/2026/NĐ-CP về kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức, vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị (Nghị định 164) đã có nhiều đổi mới quan trọng trong xử lý vi phạm đối với người kê khai tài sản, thu nhập.

Các quy định mới thể hiện tư duy lập pháp theo hướng tăng cường tính răn đe, phân hóa trách nhiệm theo tính chất, mức độ và giá trị tài sản vi phạm, đồng thời gắn chặt trách nhiệm kê khai với yêu cầu kiểm soát quyền lực và phòng ngừa tham nhũng.

Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã quy định cụ thể từng hành vi vi phạm, đồng thời gắn mỗi hành vi với từng hình thức kỷ luật tương ứng. Ảnh: Bảo Anh

Lượng hóa hành vi vi phạm để xác định trách nhiệm pháp lý

Điều 51 Luật Phòng, chống tham nhũng (PCTN) năm 2018 chỉ quy định người kê khai không trung thực, giải trình nguồn gốc tài sản không trung thực hoặc vi phạm các quy định về kiểm soát tài sản, thu nhập thì tùy tính chất, mức độ sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Có thể thấy, quy định này mới dừng ở việc xác lập nguyên tắc xử lý mà chưa đưa ra căn cứ cụ thể để xác định mức độ vi phạm tương ứng với từng hình thức kỷ luật.

Để triển khai Luật PCTN năm 2018, Nghị định số 130/2020/NĐ-CP cũng chỉ quy định các trường hợp bị xử lý, nhưng chưa lượng hóa mức độ vi phạm, dẫn đến việc áp dụng trong thực tiễn phụ thuộc khá nhiều vào quá trình xem xét của cơ quan có thẩm quyền.

Khắc phục hạn chế đó, Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã quy định cụ thể từng hành vi vi phạm, đồng thời gắn mỗi hành vi với từng hình thức kỷ luật tương ứng. Điều 36 Nghị định 164/2026 quy định việc xử lý hành vi vi phạm đối với người kê khai.

Theo đó, căn cứ vào nội dung, tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm; động cơ, mục đích, nguyên nhân, điều kiện hoàn cảnh vi phạm; các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ; người có nghĩa vụ kê khai sẽ bị áp dụng một trong các hình thức xử lý kỷ luật: khiển trách, cảnh cáo, cách chức.

Cụ thể, mức khiển trách, xử lý đối với các hành vi vi phạm lần đầu hoặc có mức độ nguy hiểm thấp, áp dụng đối với 3 trường hợp: (1) Không nộp bản kê khai sau khi đã được đôn đốc bằng văn bản lần thứ hai; (2) Kê khai không trung thực đối với tài sản, thu nhập phải kê khai có tổng giá trị đến 10 tỷ đồng; (3) Giải trình không trung thực về nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm có giá trị từ 150 triệu đồng đến 10 tỷ đồng.

Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Văn Cường phát biểu tại hội nghị trực tuyến toàn quốc phổ biến, quán triệt và hướng dẫn thực hiện Nghị định số 164 do TTCP tổ chức. Ảnh: Dương Nguyễn

Mức cảnh cáo, tăng trách nhiệm đối với hành vi tái phạm hoặc vi phạm có giá trị lớn hơn, áp dụng đối với 3 trường hợp: (1) Người không nộp bản kê khai đúng hạn sau khi đã bị khiển trách; (2) Kê khai không trung thực đối với tài sản có giá trị trên 10 tỷ đồng đến 20 tỷ đồng; (3) Giải trình không trung thực đối với tài sản, thu nhập tăng thêm có giá trị từ trên 10 tỷ đồng đến 20 tỷ đồng.

Mức cách chức, xử lý nghiêm đối với hành vi che giấu tài sản có giá trị đặc biệt lớn, áp dụng đối với 2 trường hợp: (1) Kê khai không trung thực đối với tài sản, thu nhập phải kê khai có tổng giá trị trên 20 tỷ đồng; (2) Giải trình nguồn gốc của tài sản, thu nhập tăng thêm không trung thực đối với tài sản, thu nhập có tổng giá trị trên 20 tỷ đồng.

Điểm đổi mới nổi bật nhất của Nghị định số 164/2026/NĐ-CP là lần đầu tiên pháp luật thiết lập cơ chế xử lý kỷ luật theo hướng lượng hóa giá trị tài sản, thu nhập vi phạm, thay vì chỉ quy định nguyên tắc chung như trước đây.

Việc phân định rõ căn cứ xử lý giúp tăng tính minh bạch, thống nhất trong áp dụng pháp luật, đồng thời hạn chế tình trạng vận dụng thiếu thống nhất giữa các cơ quan, đơn vị.

Ở góc độ lập pháp, việc lượng hóa giá trị tài sản còn góp phần nâng cao tính dự báo và tính minh bạch của pháp luật. Người có nghĩa vụ kê khai có thể nhận thức trước hậu quả pháp lý tương ứng với hành vi của mình, trong khi cơ quan có thẩm quyền cũng có cơ sở khách quan hơn khi áp dụng chế tài. Điều này góp phần hạn chế sự tùy nghi trong quá trình xử lý, đồng thời tăng cường hiệu quả phòng ngừa thông qua cơ chế răn đe, đánh dấu sự chuyển đổi từ mô hình xử lý mang tính định tính sang mô hình xử lý dựa trên các tiêu chí định lượng, bảo đảm nguyên tắc công bằng thực chất và phù hợp với xu hướng hiện đại trong xây dựng pháp luật về trách nhiệm công vụ.

Mở rộng và cụ thể hóa các hành vi vi phạm bị xử lý

Bên cạnh việc đổi mới phương thức xác định trách nhiệm pháp lý, Nghị định số 164 còn có bước tiến quan trọng khi mở rộng và cụ thể hóa các hành vi vi phạm bị xử lý tại Điều 37. Nếu Điều 36 Nghị định 164 tập trung quy định hình thức và căn cứ xử lý đối với người kê khai, thì Điều 37 đã hoàn thiện cơ chế xử lý đối với các hành vi vi phạm khác phát sinh trong quá trình tổ chức kiểm soát tài sản, thu nhập.

Các quy định mới gắn chặt trách nhiệm kê khai với yêu cầu kiểm soát quyền lực và phòng ngừa tham nhũng. Ảnh chụp màn hình trực tuyến hội nghị toàn quốc phổ biến, quán triệt và hướng dẫn thực hiện Nghị định số 164. Ảnh: Dương Nguyễn

Theo đó, các hành vi như không tổ chức việc kê khai theo quy định; không tiếp nhận, quản lý hoặc bàn giao bản kê khai đúng quy định; không thực hiện việc công khai bản kê khai; không xác minh khi có căn cứ; lợi dụng hoạt động kiểm soát tài sản, thu nhập để gây phiền hà, sách nhiễu hoặc tiết lộ trái phép thông tin trong bản kê khai, đều thuộc diện bị xem xét xử lý theo quy định của pháp luật.

Đây là sự thay đổi đáng chú ý bởi pháp luật không còn chỉ tập trung vào nghĩa vụ của người kê khai, mà đã mở rộng sang trách nhiệm của các chủ thể thực hiện hoạt động kiểm soát tài sản, thu nhập.

Điều này phản ánh nhận thức rằng hiệu quả của cơ chế kiểm soát không chỉ phụ thuộc vào tính trung thực của người kê khai mà còn phụ thuộc vào tính khách quan, minh bạch và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong toàn bộ quá trình tiếp nhận, quản lý, xác minh và xử lý thông tin kê khai.

Có thể nói, cách tiếp cận này phù hợp với bản chất của cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập trong quản trị hiện đại hiện nay. Tham nhũng không chỉ phát sinh từ hành vi kê khai gian dối, không trung thực, mà còn từ việc buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm sai lệch quá trình kiểm soát. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi xử lý góp phần hình thành chuỗi trách nhiệm pháp lý xuyên suốt, từ người có nghĩa vụ kê khai đến cơ quan kiểm soát và người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ.

Điển hình như trường hợp người có thẩm quyền biết rõ bản kê khai có dấu hiệu bất thường nhưng không thực hiện xác minh theo quy định, hoặc cố tình không công khai bản kê khai để che giấu vi phạm, thì hành vi này cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kiểm soát tài sản, thu nhập. Nếu chỉ xử lý người kê khai mà không xử lý trách nhiệm của chủ thể quản lý, thì cơ chế kiểm soát sẽ thiếu tính toàn diện và khó đạt được mục tiêu phòng ngừa tham nhũng.

Có thể thấy, Nghị định 164/2022/NĐ-CP đã mở rộng phạm vi điều chỉnh từ xử lý hành vi vi phạm của cá nhân kê khai, sang xử lý các hành vi làm cản trở, làm sai lệch hoặc làm giảm hiệu quả của toàn bộ cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập. Đây là bước hoàn thiện quan trọng, góp phần bảo đảm mọi chủ thể tham gia vào quy trình kiểm soát đều phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng với hành vi của mình.

Những điểm mới này cũng đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy xây dựng pháp luật về kiểm soát tài sản, thu nhập. Qua đó, góp phần tăng cường trách nhiệm giải trình, nâng cao tính liêm chính của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức.