Kiểm soát tài sản, thu nhập là một biện pháp quan trọng trong phòng, chống tham nhũng. Ở Việt Nam, sau nhiều lần sửa đổi pháp luật, đặc biệt kể từ khi Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 có hiệu lực, chế định kiểm soát tài sản, thu nhập từng bước hoàn thiện.

Theo đó, hệ thống biểu mẫu, đối tượng kê khai, thẩm quyền kiểm soát, trình tự xác minh, công khai bản kê khai... ngày càng chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ hiệu quả thực chất, có thể thấy kê khai tài sản, thu nhập vẫn còn khoảng cách khá lớn giữa mục tiêu và kết quả đạt được.

Chế định kiểm soát tài sản, thu nhập đã từng bước hoàn thiện. Ảnh: Hải Hà

Nghị định số 164/2026/NĐ-CP: "Gỡ" khó khi xác định rõ thế nào là không trung thực?

Hàng năm, số lượng bản kê khai lên đến vài triệu bản, trong đó các cơ quan có thẩm quyền tiến hành xác minh tính trung thực của việc kê khai tài sản đối với hàng nghìn người, nhưng số trường hợp bị kết luận kê khai không trung thực lại rất ít.

Điều này không phù hợp với thực tế nếu nhìn vào những vụ việc bị “lộ” tài sản được che giấu thông qua xử lý các vụ án hình sự hoặc từ sự ngẫu nhiên khác, chẳng hạn người có tài sản bị trộm cắp, lừa đảo và nhờ cơ quan chức năng can thiệp… Ngược lại, không ít trường hợp kê khai không đúng nhưng không bị kết luận là không trung thực và tất nhiên sẽ khó có thể áp dụng chế tài xử lý.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: thế nào là không trung thực cần được xử lý nghiêm, trường hợp nào là những sai sót vô tình chỉ cần nhắc nhở và sửa chữa bản kê khai cho phù hợp?

Nghị định số 164/2026/NĐ-CP lần đầu tiên đưa ra các khái niệm pháp lý về "kê khai không trung thực" và "giải trình nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm không trung thực"

Kê khai tài sản, thu nhập không trung thực là hành vi của người có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập dù biết rõ tài sản, thu nhập của mình, của vợ, chồng, con chưa thành niên phải kê khai nhưng đã cố ý không kê khai theo quy định. 

Giải trình nguồn gốc của tài sản, thu nhập tăng thêm không trung thực là hành vi của người có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập đã cố ý kê khai không đúng sự thật về nguồn gốc của tài sản, thu nhập tăng thêm. 

Đây có thể coi là bước hoàn thiện quan trọng về kỹ thuật lập pháp. Thay vì chỉ quy định nghĩa vụ "kê khai trung thực" như trước đây, pháp luật đã xây dựng khái niệm để nhận diện hành vi vi phạm.

Tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để đánh giá toàn bộ quá trình xác minh

Việc định nghĩa các khái niệm này có ý nghĩa ở nhiều phương diện.

Trước hết, tạo sự thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập. Bên cạnh đó, quy định còn giúp phân biệt rõ hành vi vi phạm có lỗi cố ý với những sai sót khách quan, tạo cơ sở pháp lý để áp dụng chế tài nghiêm minh đối với đúng đối tượng, góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người kê khai.

Có thể nói, đây là sự chuyển biến từ tư duy "phát hiện sai sót" sang tư duy "xác định hành vi gian dối" và điều quan trọng việc xác định tính trung thực được nhìn nhận từ bản chất hành vi

Trong khoa học pháp lý, tính trung thực không chỉ là sự đúng về mặt số liệu mà còn phản ánh thái độ của chủ thể đối với nghĩa vụ kê khai. Một người có thể ghi sai diện tích thửa đất do nhầm lẫn nhưng vẫn hoàn toàn trung thực. Ngược lại, một người cố ý không kê khai quyền sử dụng đất đứng tên vợ hoặc con để che giấu khối tài sản thực tế thì đó là hành vi không trung thực mặc dù các nội dung đã kê khai đều đúng.

Do đó, khi đánh giá tính trung thực cần xem xét tổng thể nhiều yếu tố: mức độ sai lệch; tính chất của tài sản bị bỏ sót; khả năng người kê khai biết rõ nghĩa vụ nhưng vẫn không thực hiện; hành vi sau khi được yêu cầu giải trình; các tài liệu, chứng cứ liên quan và đặc biệt là mục đích của việc khai không đúng.

Nếu việc khai sai chỉ là lỗi khách quan và người kê khai chủ động khắc phục thì không nên coi đó là hành vi thiếu trung thực.

Ngược lại, nếu có căn cứ chứng minh việc khai sai nhằm che giấu tài sản hoặc hợp thức hóa tài sản bất minh thì cần xử lý nghiêm.

Nếu người kê khai đưa ra các thông tin mâu thuẫn, thiếu căn cứ, sử dụng chứng cứ giả tạo hoặc cố tình tạo dựng giao dịch để hợp thức hóa tài sản thì bản chất của hành vi chính là không trung thực.

Việc bổ sung khái niệm này giúp cơ quan kiểm soát có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để đánh giá toàn bộ quá trình xác minh thay vì chỉ xem xét bản kê khai ban đầu.

Một bản kê khai có sai sót có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Đồ hoạ: Bảo Anh

Xác định đúng tính trung thực là điều kiện xây dựng cơ chế kiểm soát tài sản hiệu quả

Ở Việt Nam, tài sản của cá nhân thường rất đa dạng và phức tạp. Một người có thể sở hữu nhà đất hình thành từ nhiều thời điểm; tài sản chung của vợ chồng, của hộ gia đình; tài sản được tặng cho, thừa kế; quyền sử dụng đất chưa hoàn tất thủ tục pháp lý; cổ phần trong doanh nghiệp; tiền gửi ngân hàng; khoản cho vay; tài sản ở nước ngoài... Không ít trường hợp giá trị tài sản biến động liên tục hoặc việc xác định quyền sở hữu chưa thật rõ ràng.

Bên cạnh đó, biểu mẫu kê khai cũng đòi hỏi người kê khai phải hiểu khá nhiều quy định pháp luật. Chỉ riêng việc xác định tài sản nào thuộc diện phải kê khai, thời điểm kê khai, giá trị phải kê khai hay cách ghi nguồn gốc tài sản cũng đã có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau.

Vì vậy, một bản kê khai có sai sót có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân: người kê khai không nắm chắc quy định; hiểu sai hướng dẫn; ghi thiếu do sơ suất; nhầm lẫn về số liệu; bỏ sót tài sản có giá trị nhỏ; chưa cập nhật biến động; hoặc đơn giản là lỗi kỹ thuật khi lập bản kê khai.

Những trường hợp này rõ ràng khác về bản chất so với hành vi cố ý che giấu tài sản, khai sai nhằm hợp thức hóa nguồn gốc tài sản hoặc tạo vỏ bọc cho tài sản có được từ tham nhũng. Nếu pháp luật không phân biệt được hai nhóm hành vi này thì sẽ rất khó bảo đảm nguyên tắc xử lý công bằng.

Trong một thời gian dài, pháp luật về phòng, chống tham nhũng quy định người kê khai phải "kê khai trung thực", nhưng lại chưa làm rõ thế nào là "không trung thực" do thiếu tiêu chí pháp lý, việc đánh giá chủ yếu dựa vào nhận định của cơ quan xác minh.

Nếu mọi sai sót đều bị coi là không trung thực thì cơ chế này sẽ trở nên cứng nhắc và hình thức. Ngược lại, nếu mọi sai sót đều được bỏ qua thì kê khai tài sản chỉ còn là thủ tục hành chính đơn thuần.

Một nguyên tắc quan trọng của pháp luật hiện đại là mọi chế tài phải tương xứng với tính chất và mức độ vi phạm. Nếu người kê khai chỉ mắc lỗi kỹ thuật hoặc thiếu hiểu biết thì biện pháp phù hợp nhất là yêu cầu chỉnh sửa, bổ sung, hướng dẫn hoặc nhắc nhở. Việc áp dụng ngay các hình thức kỷ luật nặng sẽ không bảo đảm tính nhân văn và cũng không khuyến khích người kê khai hợp tác với cơ quan kiểm soát. Ngược lại, đối với hành vi cố ý gian dối thì cần xử lý nghiêm khắc.

Trong lĩnh vực phòng, chống tham nhũng, tính răn đe không nằm ở việc xử lý thật nhiều người mà ở việc xử lý đúng người, đúng hành vi và đúng bản chất vi phạm. Chỉ khi người cố ý che giấu tài sản bị xử lý nghiêm thì chế định kê khai tài sản mới thực sự có ý nghĩa.

Có thể khẳng định rằng, xác định đúng tính trung thực trong kê khai tài sản không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý mà còn là điều kiện để xây dựng một cơ chế kiểm soát tài sản công bằng, minh bạch và hiệu quả. Chỉ khi pháp luật phân biệt rõ giữa người kê khai không đúng và người kê khai không trung thực, giữa sai sót khách quan, vô tình với gian dối có chủ đích, thì chế định kê khai tài sản mới thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong phòng, chống tham nhũng thay vì chỉ dừng lại ở một thủ tục hành chính mang tính hình thức.

TS. Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, TTCP. Ảnh: NVCC

Tăng cường năng lực xác minh của cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập

Việc Nghị định số 164/2026/NĐ-CP lần đầu tiên xác định khái niệm "kê khai không trung thực" và "giải trình nguồn gốc tài sản tăng thêm không trung thực" là bước tiến đáng ghi nhận trong hoàn thiện pháp luật về kiểm soát tài sản, thu nhập. Quy định này không chỉ tạo cơ sở pháp lý để xử lý nghiêm minh những người cố ý gian dối mà còn góp phần bảo vệ những người kê khai thiện chí nhưng có sai sót khách quan.

Cũng cần phải nói thêm rằng, cùng với việc hoàn thiện pháp luật, cần phải tăng cường là năng lực xác minh của cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập.

Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý đất đai, thuế, đăng ký doanh nghiệp, ngân hàng, chứng khoán, đăng ký phương tiện, bảo hiểm và các cơ sở dữ liệu quốc gia.

Việc chuyển đổi số trong quản lý tài sản sẽ giúp giảm đáng kể việc phụ thuộc vào khai báo thủ công.

Khi dữ liệu được liên thông, cơ quan kiểm soát có thể nhanh chóng đối chiếu thông tin, phát hiện dấu hiệu bất thường và lựa chọn đúng đối tượng cần xác minh.

Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia đang áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát tài sản của người có chức vụ, quyền hạn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả của cơ chế kê khai tài sản không được đo bằng số lượng bản kê khai được nộp mà bằng khả năng phát hiện và xử lý những hành vi che giấu tài sản.

Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang tiếp tục đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực theo hướng "không có vùng cấm, không có ngoại lệ", việc xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng bản chất sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao tính trung thực trong việc kê khai tài sản thu nhập, góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng trong những năm tới.