Toàn cảnh Hội thảo khoa học quốc gia về thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong kỷ nguyên mới. Ảnh: MN

Tại Hội thảo khoa học quốc gia về thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong kỷ nguyên mới diễn ra tại Nha Trang ngày 18-19/6/2026, nhiều chuyên gia đã cùng chỉ ra rằng, đổi mới phương thức hoạt động thanh tra không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu của quá trình hiện đại hóa nền quản trị quốc gia.

Từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị quốc gia

Trong tham luận dẫn đề của hội thảo, ThS. Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra cho rằng, những thay đổi của mô hình quản trị quốc gia đang đặt ra các yêu cầu hoàn toàn mới đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước. Nếu trước đây trọng tâm là thực hiện đúng quy định và bảo đảm trật tự quản lý hành chính, thì hiện nay mục tiêu lớn hơn là tạo lập môi trường phát triển thuận lợi, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Sự thay đổi đó kéo theo hàng loạt yêu cầu mới: tăng tính công khai, minh bạch; nâng cao trách nhiệm giải trình; quản trị dựa trên dữ liệu; thúc đẩy sự tham gia của người dân và tăng cường kiểm soát quyền lực gắn với phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Nhìn dưới góc độ này, hoạt động thanh tra không thể tiếp tục vận hành chủ yếu theo tư duy “hậu kiểm”, phát hiện sai phạm sau khi sự việc đã xảy ra. Nhiều chuyên gia tại hội thảo cùng chung nhận định rằng, nếu chỉ tập trung xử lý vi phạm, thanh tra sẽ luôn ở thế đi sau thực tiễn.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Quang, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, khi phân tích xu hướng quản trị công hiện đại cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ mô hình quản lý sang mô hình quản trị, trong đó dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm giải trình trở thành những yếu tố cốt lõi.

Điều đó đồng nghĩa vai trò của thanh tra phải được mở rộng. Không chỉ kiểm tra tính tuân thủ pháp luật, thanh tra còn phải tham gia nhận diện rủi ro, cảnh báo nguy cơ và góp phần hoàn thiện chính sách trước khi sai phạm xảy ra.

Ths Nguyễn Văn Lương, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra đề xuất chuyển trọng tâm hoạt động thanh tra từ “xử lý vi phạm” sang “phòng ngừa từ sớm, từ xa” trên cơ sở quản trị rủi ro và khai thác dữ liệu. Ảnh: MN

Thanh tra không chỉ xử lý vi phạm mà phải phòng ngừa từ sớm, từ xa

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất trong tham luận của ThS. Nguyễn Văn Lương là đề xuất chuyển trọng tâm hoạt động thanh tra từ “xử lý vi phạm” sang “phòng ngừa từ sớm, từ xa” trên cơ sở quản trị rủi ro và khai thác dữ liệu.

Theo đó, việc xây dựng kế hoạch thanh tra không nên dựa chủ yếu vào cơ chế phân công hành chính hoặc phản ánh sau khi sự việc phát sinh, mà phải dựa trên phân tích dữ liệu, đánh giá mức độ rủi ro và xác định chính xác các lĩnh vực, địa bàn, dự án có nguy cơ vi phạm cao.

Cách tiếp cận này cũng được TS. Đinh Văn Minh - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ và nhiều chuyên gia về kiểm soát quyền lực đồng tình khi cho rằng, hiệu quả của thanh tra trong giai đoạn mới không nên chỉ đo bằng số cuộc thanh tra, số tiền thu hồi hay số vụ việc xử lý. Quan trọng hơn là khả năng phòng ngừa sai phạm, bịt kín các kẽ hở trong quản lý và giảm thiểu rủi ro cho hệ thống.

Đây là sự thay đổi mang tính bản chất.

TS. Đinh Văn Minh - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh: MN

Nếu trước đây thanh tra được nhìn nhận như công cụ xử lý sai phạm thì trong mô hình mới, thanh tra phải trở thành thiết chế cảnh báo sớm. Một dự án đầu tư công có dấu hiệu chậm tiến độ, một cơ sở dữ liệu đất đai xuất hiện bất thường, hay một hệ thống đấu thầu điện tử phát sinh chỉ số rủi ro cao đều phải được nhận diện trước khi trở thành vụ việc thanh tra.

Ở góc độ rộng hơn, thanh tra không chỉ phát hiện vi phạm mà còn phải chỉ ra nguyên nhân phát sinh vi phạm. Giá trị lớn nhất của kết luận thanh tra không phải ở việc xác định ai sai, mà ở khả năng kiến nghị sửa đổi cơ chế, chính sách để ngăn chặn những sai phạm tương tự trong tương lai.

Dữ liệu và công nghệ sẽ định hình diện mạo mới của ngành Thanh tra

Nếu quản trị rủi ro là thay đổi về tư duy thì chuyển đổi số chính là thay đổi về công cụ thực hiện.

Trong nhiều tham luận tại hội thảo, đặc biệt là các nghiên cứu của Ths. Phạm Trần Tuấn (Trưởng phòng Hành chính – Tổ chức, Trường Cán bộ Thanh tra) và các chuyên gia về thanh tra số, dữ liệu được xem là nền tảng của phương thức thanh tra mới.

Các đại biểu, diễn giả tại hội thảo khoa học quốc gia. Ảnh: MN

Theo đề xuất của ThS. Nguyễn Văn Lương, cần xây dựng trung tâm dữ liệu dùng chung và liên thông cho ngành Thanh tra; thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa các cơ quan như thuế, hải quan, đất đai, đấu thầu và cơ quan thanh tra. Khi đó, hệ thống có thể tự động phân tích dữ liệu, nhận diện các dấu hiệu bất thường và cảnh báo những “điểm đỏ” rủi ro.

Thay vì thanh tra diện rộng, cơ quan thanh tra có thể tập trung nguồn lực vào những địa chỉ có nguy cơ sai phạm cao nhất.

Một điểm đáng chú ý khác là khái niệm “thanh tra viên công nghệ” lần đầu tiên được đặt ra một cách rõ nét. Trong tương lai, thanh tra viên không chỉ cần kiến thức pháp luật và nghiệp vụ truyền thống, mà còn phải có khả năng phân tích dữ liệu, hiểu biết về tài chính số, an ninh mạng và công nghệ thông tin.

Đại biểu Trường Đại học luật Hà Nội tại hội thảo. Ảnh: VL

Điều này phản ánh một thực tế rằng, sai phạm trong thời đại số cũng đang thay đổi nhanh chóng. Khi giao dịch điện tử, tài sản số và dữ liệu lớn trở thành một phần của đời sống kinh tế - xã hội, năng lực phát hiện và kiểm soát rủi ro của ngành Thanh tra cũng phải được nâng lên tương ứng.

Từ góc nhìn quản trị quốc gia, đổi mới phương thức hoạt động thanh tra thực chất là một phần của quá trình hiện đại hóa bộ máy nhà nước. Khi dữ liệu trở thành nguồn lực quản trị, khi trách nhiệm giải trình được đặt lên hàng đầu và khi kiểm soát quyền lực được thực hiện bằng những công cụ hiện đại hơn, ngành Thanh tra sẽ không chỉ là cơ quan phát hiện sai phạm mà còn là một thiết chế góp phần kiến tạo nền quản trị minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững.

Đó cũng là thách thức, nhưng đồng thời là cơ hội để ngành Thanh tra chuyển mình từ một cơ quan kiểm tra, giám sát truyền thống trở thành một chủ thể quan trọng trong kiến trúc quản trị quốc gia của Việt Nam trong giai đoạn mới.