Kiểm soát tài sản, thu nhập là một trong những cơ chế quan trọng nhằm phòng ngừa tham nhũng, góp phần bảo đảm tính minh bạch, liêm chính và trách nhiệm giải trình của người có chức vụ, quyền hạn. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này không chỉ phụ thuộc vào việc tổ chức kê khai mà còn được quyết định bởi tính nghiêm minh của các quy định về xử lý vi phạm.

Nếu như trước đây, trọng tâm của pháp luật là quy định nghĩa vụ kê khai và xử lý người vi phạm, thì pháp luật hiện hành đã hướng tới xây dựng một cơ chế kiểm soát toàn diện hơn, trong đó trách nhiệm pháp lý được xác định trên cơ sở mức độ nguy hiểm của hành vi và phạm vi xử lý được mở rộng đối với tất cả các chủ thể tham gia vào quá trình kiểm soát tài sản, thu nhập.

Việc lượng hóa giá trị tài sản, thu nhập để áp dụng các hình thức kỷ luật khác nhau cho thấy sự phân hóa trách nhiệm tương ứng với mức độ nguy hiểm của từng hành vi. Ảnh: Bảo Anh

Từ tư duy xử lý mang tính định tính, sang xử lý dựa trên mức độ nguy hiểm của hành vi

Điểm nổi bật nhất của Nghị định số 164/2026/NĐ-CP là thay đổi căn cứ xác định trách nhiệm pháp lý. Việc lượng hóa giá trị tài sản, thu nhập để áp dụng các hình thức kỷ luật khác nhau cho thấy nhà làm luật không còn tiếp cận theo hướng mọi hành vi kê khai không trung thực đều được xem xét trong cùng một khuôn khổ, mà đã phân hóa trách nhiệm tương ứng với mức độ nguy hiểm của từng hành vi.

Đây là bước phát triển phù hợp với nguyên tắc tương xứng giữa hành vi vi phạm và chế tài pháp lý. Trong khoa học pháp lý, một chế tài chỉ bảo đảm tính công bằng khi phản ánh đúng mức độ xâm hại của hành vi đối với quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Đối với cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập, hành vi che giấu tài sản có giá trị đặc biệt lớn không chỉ vi phạm nghĩa vụ kê khai mà còn làm gia tăng nguy cơ che giấu tài sản tham nhũng, cản trở việc kiểm soát quyền lực và làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với tính minh bạch của bộ máy Nhà nước. Vì vậy, việc áp dụng hình thức xử lý nghiêm khắc hơn đối với các hành vi này là hoàn toàn có cơ sở cả về lý luận và thực tiễn.

Mặt khác, việc quy định các ngưỡng giá trị tài sản cụ thể còn góp phần nâng cao tính minh bạch và tính dự báo của pháp luật. Người có nghĩa vụ kê khai có thể nhận thức rõ hậu quả pháp lý mà mình phải chịu khi cố ý che giấu tài sản ở từng mức giá trị khác nhau. Đồng thời, cơ quan có thẩm quyền cũng có căn cứ khách quan hơn trong quá trình áp dụng pháp luật, hạn chế tình trạng đánh giá hoàn toàn dựa trên nhận định chủ quan về "tính chất, mức độ vi phạm" như trước đây.

Từ kiểm soát người kê khai sang kiểm soát toàn bộ quy trình kiểm soát tài sản, thu nhập

Nếu Điều 36 thể hiện sự thay đổi trong cách xác định trách nhiệm pháp lý, thì Điều 37 Nghị định số 164/2026/NĐ-CP lại phản ánh sự thay đổi trong phạm vi điều chỉnh của pháp luật. Thay vì chỉ tập trung xử lý người kê khai không trung thực, pháp luật đã mở rộng trách nhiệm đối với các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan trong toàn bộ quá trình tổ chức kê khai, tiếp nhận, quản lý, công khai, xác minh và xử lý bản kê khai.

Sự thay đổi này phản ánh nhận thức mới về bản chất của hoạt động kiểm soát tài sản, thu nhập. Hiệu quả của cơ chế kiểm soát không chỉ phụ thuộc vào sự trung thực của người kê khai, mà còn phụ thuộc vào trách nhiệm của cơ quan quản lý và người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ kiểm soát.

Trong thực tế, nhiều trường hợp sai phạm không xuất phát hoàn toàn từ người kê khai, mà còn do việc không tổ chức kê khai đúng quy định, không xác minh khi có căn cứ, không công khai bản kê khai hoặc cố ý bỏ qua các dấu hiệu bất thường.

Việc bổ sung các hành vi vi phạm tại Điều 37 đã hình thành cơ chế kiểm soát trách nhiệm xuyên suốt, bảo đảm mọi chủ thể tham gia vào hoạt động kiểm soát tài sản, thu nhập đều phải chịu trách nhiệm tương ứng với hành vi của mình.

Đây là bước hoàn thiện quan trọng, góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý trước đây, khi pháp luật chủ yếu tập trung xử lý người kê khai mà chưa chú trọng đầy đủ đến trách nhiệm của các chủ thể thực thi.

Thay vì chỉ tập trung xử lý người kê khai không trung thực, pháp luật đã mở rộng trách nhiệm đối với các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan trong toàn bộ quá trình tổ chức kê khai, tiếp nhận, quản lý, công khai, xác minh và xử lý bản kê khai. Ảnh: Bảo Anh

Hướng tới nâng cao hiệu quả phòng ngừa tham nhũng

Ở góc độ rộng hơn, những điểm mới của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng và Nghị định số 164/2026/NĐ-CP cho thấy, mục tiêu của pháp luật không chỉ là xử lý vi phạm, mà còn hướng tới nâng cao hiệu quả phòng ngừa tham nhũng.

Trước đây, nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập chủ yếu được nhìn nhận như một thủ tục hành chính bắt buộc đối với người có chức vụ, quyền hạn. Tuy nhiên, với những quy định mới về lượng hóa trách nhiệm pháp lý và mở rộng phạm vi xử lý, kê khai tài sản, thu nhập đã thực sự trở thành một công cụ kiểm soát quyền lực. Người có chức vụ, quyền hạn không chỉ có trách nhiệm kê khai, mà còn phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của thông tin kê khai; đồng thời, cơ quan kiểm soát cũng phải chịu trách nhiệm nếu buông lỏng quản lý hoặc thực hiện không đúng quy định.

Nội dung sửa đổi, bổ sung này của pháp luật phòng, chống tham nhũng phù hợp với yêu cầu xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong bối cảnh hiện nay. Khi mọi chủ thể trong quy trình kiểm soát đều được đặt dưới cơ chế giám sát và chế tài pháp lý rõ ràng, khả năng phát hiện, ngăn ngừa và xử lý hành vi tham nhũng sẽ được nâng lên, qua đó góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với công tác phòng, chống tham nhũng.

Tuy nhiên, để các quy định mới thực sự phát huy hiệu quả, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hướng dẫn thi hành, nhất là đối với việc xác định giá trị tài sản làm căn cứ áp dụng các ngưỡng xử lý. Đồng thời, tăng cường ứng dụng công nghệ số, xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông và nâng cao năng lực của đội ngũ thực hiện công tác kiểm soát tài sản, thu nhập. Chỉ khi các giải pháp này được triển khai đồng bộ, bước chuyển trong tư duy lập pháp mới có thể được chuyển hóa thành hiệu quả thực chất trong hoạt động phòng, chống tham nhũng.

TS Nguyễn Thị Hồng Thúy, Trưởng khoa Nghiệp vụ II, Trường Cán bộ Thanh tra. Ảnh: NVCC

Hiệu quả phụ thuộc vào quá trình tổ chức thực hiện

Việc hoàn thiện pháp luật mới chỉ là điều kiện cần; hiệu quả của cơ chế xử lý vi phạm trong kê khai tài sản, thu nhập còn phụ thuộc rất lớn vào quá trình tổ chức thực hiện. Vì vậy, để các quy định của mới sớm đi vào cuộc sống, cần quan tâm một số giải pháp sau:

Thứ nhất, cần sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về việc xác định hành vi kê khai không trung thực và phương pháp xác định giá trị tài sản, thu nhập làm căn cứ áp dụng các mức xử lý kỷ luật. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm việc áp dụng pháp luật thống nhất trên phạm vi cả nước.

Thứ hai, tăng cường tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác kiểm soát tài sản, thu nhập nhằm bảo đảm hiểu đúng và vận dụng thống nhất các quy định mới, nhất là những nội dung liên quan đến phân hóa mức xử lý.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ về tài sản, thu nhập và tăng cường kết nối với cơ sở dữ liệu về đất đai, thuế, ngân hàng, đăng ký doanh nghiệp và chứng khoán. Đây sẽ là công cụ hỗ trợ hiệu quả cho việc phát hiện các dấu hiệu kê khai không trung thực.

Thứ tư, tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra việc thực hiện quy định về kê khai tài sản, thu nhập, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để tạo hiệu ứng răn đe và củng cố niềm tin của xã hội đối với công tác phòng, chống tham nhũng.

Qua phân tích những điểm mới của Luật Phòng, chống tham nhũng (sửa đổi) và Nghị định số 164/2026/NĐ-CP có thể nhận thấy, sự thay đổi của pháp luật không chỉ ở việc sửa đổi các quy định về xử lý vi phạm mà còn phản ánh sự chuyển biến rõ nét trong tư duy lập pháp về kiểm soát tài sản, thu nhập. Song để các quy định mới phát huy được hiệu quả, đòi hỏi cơ chế kê khai cần gắn chặt với cơ chế kiểm soát và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm thì mục tiêu phòng ngừa tham nhũng từ sớm, từ xa mới có thể đạt được một cách thực chất và bền vững.