Chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong cách thức quản trị của các quốc gia trên thế giới. Tại Việt Nam, cùng với tiến trình xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, công nghệ số ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Bà Ngô Thị Thanh Nga, Phó Trưởng Phòng Quản trị - Tài vụ, Trường Cán bộ thanh tra. ảnh: TH

Trong bối cảnh đó, công tác phòng, chống tham nhũng (PCTN), lãng phí (LP), tiêu cực (TC) cũng đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ.

Thực tế cho thấy, bên cạnh những vụ việc lớn được phát hiện và xử lý, nhiều biểu hiện tiêu cực lại nảy sinh âm thầm trong quá trình thực thi công vụ hằng ngày. Đó có thể là những can thiệp ngoài quy trình, những thay đổi dữ liệu không minh bạch, hay những khoảng trống trong giám sát khiến sai phạm có điều kiện phát sinh.

Chính vì vậy, ứng dụng công nghệ số không còn là giải pháp mang tính hỗ trợ đơn thuần mà đang trở thành một yêu cầu tất yếu nhằm tăng cường kiểm soát quyền lực, nâng cao tính minh bạch và phòng ngừa tiêu cực từ sớm, từ xa.

Công nghệ số mở rộng năng lực phát hiện rủi ro

Trong nhiều năm qua, công tác PCTN, LP, TC tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, phương thức kiểm soát truyền thống vẫn chủ yếu dựa vào thanh tra, kiểm tra hoặc xử lý sau khi sai phạm đã xảy ra. Điều này khiến việc phát hiện vi phạm thường có độ trễ lớn, đôi khi chỉ được nhận diện khi hậu quả đã phát sinh nghiêm trọng.

Điểm khác biệt lớn nhất mà công nghệ số mang lại chính là khả năng chuyển từ mô hình “kiểm soát kết quả” sang “kiểm soát toàn bộ quá trình”.

Thay vì chỉ kiểm tra đầu vào và đầu ra của một công việc, các hệ thống số có thể ghi nhận toàn bộ diễn biến trong suốt quá trình xử lý. Mỗi thao tác từ tiếp nhận hồ sơ, chỉnh sửa dữ liệu, phê duyệt, đến xử lý hoàn tất đều được lưu trữ với đầy đủ thông tin về thời gian, nội dung thay đổi và người thực hiện.

Điều này tạo nên một “dấu vết số” xuyên suốt, giúp cơ quan quản lý có thể dễ dàng truy xuất, đối chiếu và xác định trách nhiệm của từng cá nhân ở từng khâu cụ thể. Khi mọi thao tác đều để lại dấu vết, cơ hội cho những can thiệp thiếu minh bạch sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Nói cách khác, công nghệ số đang giúp biến sự minh bạch từ một yêu cầu mang tính nguyên tắc thành một cơ chế giám sát thực chất.

Ứng dụng công nghệ số không còn là giải pháp mang tính hỗ trợ đơn thuần mà đang trở thành một yêu cầu tất yếu nhằm tăng cường kiểm soát quyền lực, nâng cao tính minh bạch và phòng ngừa tiêu cực từ sớm, từ xa. Ảnh minh họa. Nguồn: IT

Một trong những giá trị nổi bật của công nghệ số là khả năng xử lý và phân tích dữ liệu lớn, qua đó phát hiện các dấu hiệu bất thường mà phương pháp quản lý truyền thống khó nhận diện.

Trong lĩnh vực kiểm soát tài sản, thu nhập, việc liên thông dữ liệu giữa các hệ thống như ngân hàng, thuế, đất đai, chứng khoán có thể giúp phát hiện các biến động tài sản không tương xứng với nguồn thu nhập hợp pháp.

Những trường hợp gia tăng tài sản bất thường, giao dịch tài chính thiếu minh bạch hoặc các dấu hiệu che giấu tài sản có thể được nhận diện sớm thông qua công cụ phân tích dữ liệu.

Ở lĩnh vực đầu tư công, công nghệ số cũng đang mở ra khả năng giám sát chặt chẽ hơn toàn bộ vòng đời của dự án. Dữ liệu từ thiết kế, dự toán, đấu thầu, thi công, nghiệm thu đến thanh toán có thể được kết nối trong cùng một hệ thống để kiểm tra chéo.

Nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường như chậm tiến độ, đội vốn, nghiệm thu sai khối lượng hoặc vật liệu không đúng tiêu chuẩn, hệ thống có thể cảnh báo sớm để cơ quan chức năng kịp thời kiểm tra.

Đặc biệt, việc ứng dụng camera giám sát trực tuyến, thiết bị bay không người lái (drone), cảm biến công trường hay hình ảnh vệ tinh đang giúp việc giám sát hiện trường trở nên khách quan hơn.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào báo cáo của đơn vị thực hiện, cơ quan quản lý có thêm nguồn dữ liệu độc lập để đối chiếu, giảm thiểu nguy cơ báo cáo sai lệch hoặc che giấu vi phạm.

Tăng cường giám sát xã hội bằng nền tảng số

Công nghệ số không chỉ tăng cường năng lực giám sát nội bộ mà còn mở rộng vai trò giám sát của xã hội.

Ngày nay, người dân và doanh nghiệp có thể phản ánh vi phạm thông qua các nền tảng trực tuyến với hình ảnh, video, vị trí và thông tin cụ thể đi kèm. Đây là nguồn dữ liệu thực tế có giá trị rất lớn đối với công tác quản lý.

Quan trọng hơn, nếu hệ thống cho phép theo dõi toàn bộ quá trình xử lý phản ánh, từ tiếp nhận đến kết quả cuối cùng, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan chức năng sẽ được nâng cao đáng kể.

Công nghệ số phân tích dữ liệu lớn để thu thập bằng chứng tham nhũng. Ảnh: ITN

Khi người dân nhìn thấy phản ánh của mình được tiếp nhận, xử lý nghiêm túc và có phản hồi rõ ràng, niềm tin vào bộ máy công quyền cũng được củng cố.

Ở chiều ngược lại, điều này cũng tạo áp lực tích cực buộc các cơ quan phải xử lý công việc nhanh hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn.

Những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ

Dù tiềm năng rất lớn, thực tế cho thấy việc ứng dụng công nghệ số trong PCTN, LP, TC tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là tình trạng dữ liệu phân tán và thiếu liên thông giữa các cơ quan. Dữ liệu tồn tại ở nhiều hệ thống khác nhau nhưng chưa được kết nối đồng bộ, dẫn tới việc đối chiếu, xác minh thông tin còn nhiều khó khăn.

Một bất cập khác là nhiều hệ thống hiện nay mới dừng ở mức số hóa hồ sơ hoặc kết quả xử lý, trong khi diễn biến chi tiết trong quá trình thực hiện công việc chưa được ghi nhận đầy đủ.

Chính những “khoảng trống dữ liệu” này là nơi các hành vi tiêu cực có thể phát sinh nhưng khó bị phát hiện.

Bên cạnh đó, hạ tầng công nghệ tại một số lĩnh vực còn thiếu đồng bộ; năng lực số của đội ngũ cán bộ chưa đáp ứng yêu cầu; việc khai thác dữ liệu phục vụ phân tích và cảnh báo rủi ro vẫn còn hạn chế.

Đáng chú ý, không ít nơi vẫn coi công nghệ là công cụ hỗ trợ hành chính, thay vì là nền tảng để tái cấu trúc phương thức quản trị và kiểm soát quyền lực.

Đây là rào cản lớn khiến hiệu quả chuyển đổi số trong công tác PCTN chưa đạt như kỳ vọng.

Để công nghệ số thực sự trở thành “lá chắn” hiệu quả trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy tiếp cận.

Trước hết, cần tái cấu trúc các hệ thống số theo hướng kiểm soát toàn bộ quá trình thực thi công vụ. Mỗi hồ sơ, mỗi nhiệm vụ phải được theo dõi xuyên suốt từ khi phát sinh đến khi hoàn tất.

Song song với đó, cần thiết lập cơ chế lưu vết dữ liệu bắt buộc đối với mọi thao tác trên hệ thống. Dữ liệu gốc không được phép xóa hoặc ghi đè mà phải lưu giữ lịch sử thay đổi đầy đủ.

Đây là nền tảng quan trọng để truy xuất trách nhiệm cá nhân và tăng cường tính răn đe.

Cùng với đó, cần thúc đẩy mạnh mẽ việc tích hợp dữ liệu đa nguồn giữa các cơ quan, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như tài chính công, đầu tư công, quản lý đất đai, tài sản và thu nhập.

Việc phát triển năng lực số cho đội ngũ cán bộ cũng mang ý nghĩa then chốt. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ phát huy hiệu quả khi con người đủ năng lực vận hành, khai thác và sử dụng đúng mục tiêu.

Ngoài ra, cần đặc biệt chú trọng kiểm soát hiệu quả đầu tư công nghệ. Một hệ thống chỉ thực sự có giá trị khi được sử dụng thường xuyên, giúp giảm thời gian xử lý, tăng tính minh bạch và tạo ra hiệu quả quản trị rõ rệt.

Công nghệ không thay thế con người, nhưng làm sai phạm khó che giấu hơn

Thực tiễn cho thấy, công nghệ số không tự động tạo ra sự liêm chính. Công nghệ cũng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người trong quản lý, giám sát và thực thi pháp luật.

Tuy nhiên, công nghệ có thể tạo ra một môi trường mà ở đó những hành vi thiếu minh bạch trở nên khó che giấu hơn, khó can thiệp hơn và dễ bị phát hiện hơn.

Đó chính là giá trị cốt lõi mà chuyển đổi số mang lại cho công tác PCTN, LP, TC.

Khi dữ liệu trở thành nền tảng quản trị, khi mọi quy trình đều có thể theo dõi và truy xuất, khi người dân có thêm công cụ để giám sát, thì công tác phòng, chống tham nhũng sẽ không chỉ dừng lại ở xử lý vi phạm mà từng bước chuyển mạnh sang phòng ngừa từ gốc.

Đây cũng là hướng đi tất yếu để xây dựng một nền quản trị quốc gia minh bạch, hiệu quả và bền vững trong kỷ nguyên số.