Doanh nghiệp làm dự án PPP phát hành trái phiếu ra công chúng theo cơ chế riêng sẽ mở thêm kênh huy động vốn cho các dự án hạ tầng trọng điểm. Ảnh minh họa: Tạo bằng AI

Theo tính toán của cơ quan quản lý, giai đoạn 2025-2040, Việt Nam cần khoảng 30-40 tỷ USD mỗi năm để đầu tư vào hệ thống cao tốc, metro, năng lượng và hạ tầng số. Đây là con số khổng lồ mà nguồn ngân sách công hay vốn vay từ hệ thống ngân hàng khó lòng đáp ứng hết.

Thực tế, các dự án hợp tác công - tư (PPP) đang đứng trước rào cản lớn khi tiếp cận vốn. Do đặc thù vòng đời dự án hạ tầng thường kéo dài hàng chục năm, doanh thu giai đoạn đầu thấp trong khi nợ vay lớn, các doanh nghiệp dự án PPP hầu như không thể đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về lịch sử kinh doanh của một doanh nghiệp thông thường.

Trước thực tế đó, Bộ Tài chính đánh giá việc xây dựng một "luồng xanh" cho trái phiếu PPP là yêu cầu cấp thiết để khơi thông nguồn lực xã hội.

Điểm đáng chú ý trong dự thảo lần này là việc chuyển dịch sang mô hình “Tài trợ dự án”. Thay vì chỉ nhìn vào báo cáo tài chính quá khứ, nhà đầu tư sẽ đánh giá doanh nghiệp dựa trên dòng tiền tương lai của chính dự án đó.

Cụ thể, dự thảo cho phép doanh nghiệp dùng chính quyền thu phí, quyền kinh doanh công trình hoặc tài sản hạ tầng làm tài sản bảo đảm. Đây là cách tiếp cận phổ biến tại các thị trường tài chính phát triển nhưng còn khá mới mẻ tại Việt Nam.

Để bảo đảm an toàn cho nhà đầu tư, Bộ Tài chính đề xuất một khung quản trị rủi ro nghiêm ngặt, trong đó bắt buộc trái phiếu PPP phải là loại có tài sản bảo đảm, không chuyển đổi và không kèm chứng quyền. Đặc biệt, đối với các dự án chưa đi vào khai thác, doanh nghiệp phải có bảo lãnh thanh toán toàn bộ gốc và lãi từ ngân hàng hoặc tổ chức tài chính. Đồng thời, toàn bộ lô trái phiếu hoặc tổ chức bảo lãnh phải được xếp hạng tín nhiệm độc lập để minh bạch hóa năng lực tài chính trước công chúng.

Để tránh tình trạng chiếm dụng vốn hoặc sử dụng vốn sai mục đích, dự thảo thiết kế khung quản trị rủi ro rất chặt. Tiền huy động từ trái phiếu chỉ được dùng duy nhất cho dự án PPP đó hoặc để cơ cấu nợ của chính dự án. Trong thời gian nhàn rỗi, doanh nghiệp chỉ được gửi ngân hàng hoặc mua trái phiếu Chính phủ, tuyệt đối không được cho bên thứ ba vay hay dùng làm tài sản thế chấp.

Doanh nghiệp phát hành cũng phải chịu áp lực minh bạch hóa thông tin cực lớn. Mọi sự cố liên quan đến dòng tiền hoặc tài sản bảo đảm phải được công bố trong vòng 24 giờ để nhà đầu tư kịp thời ứng phó.

Việc xây dựng khung pháp lý riêng cho trái phiếu hạ tầng không phải là hướng đi đơn độc. Bộ Tài chính dẫn chứng nhiều quốc gia đã thành công rực rỡ nhờ mô hình này.

Trung Quốc đã huy động vốn thành công cho tuyến đường sắt cao tốc Bắc Kinh - Thượng Hải qua thị trường vốn. Tại Ấn Độ, các quỹ tín thác đầu tư hạ tầng (InvIT) đã thu hút được 13,4 tỷ USD, trở thành trụ cột cho ngành logistics và năng lượng.

Thậm chí, tại các nước phát triển như Mỹ, dự án cao tốc Indiana Toll Road đã huy động được tới 3,8 tỷ USD trái phiếu dựa trên nguồn thu phí. Tại Bỉ hay Nigeria, sự tham gia bảo lãnh của các định chế lớn như Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) hay World Bank đã giúp các dự án hạ tầng thu hút được nguồn vốn giá rẻ từ thị trường.

Việc cho phép phát hành trái phiếu PPP ra công chúng theo cơ chế riêng được kỳ vọng sẽ tạo ra một kênh dẫn vốn dài hạn, ổn định, giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào vốn tín dụng ngân hàng vốn thường có kỳ hạn ngắn và lãi suất biến động.

Nếu được thông qua, đây sẽ là "chìa khóa" để hiện thực hóa các siêu dự án metro tại Hà Nội, TPHCM hay mạng lưới cao tốc Bắc - Nam, đưa hạ tầng Việt Nam tiến thêm một bước dài trên hành trình hiện đại hóa. Các nhà đầu tư tổ chức như quỹ bảo hiểm, quỹ hưu trí cũng sẽ có thêm một lựa chọn đầu tư an toàn, dài hạn với tài sản bảo đảm là các công trình hạ tầng thiết yếu của quốc gia.