Nguyên Phó Tổng Thanh tra Vũ Phạm Quyết Thắng. Ảnh: Thúy Nhài

Hướng đến dấu mốc 100 năm thành lập (1946-2046), Chính phủ khoá này đứng trước thử thách mới: Cùng toàn dân bước vào cuộc chiến chống dịch Covid-19 với một tinh thần và quyết tâm cao nhất "chống dịch như chống giặc". Một lần nữa, từ “giặc” được nhắc đến nhiều lần với sự đồng lòng của toàn dân.

Về bản chất, có thể hiểu trước yêu cầu của tình hình cấp bách chống dịch, Chính phủ và các cơ quan công quyền ở các cấp đã thích ứng cách điều hành và tổ chức thực hiện theo một hướng khác, từ pháp trị sang kỹ trị. Rất nhiều quy định pháp chế không thể thực hiện đúng, nhiều quy trình, trình tự theo quy định của pháp luật được đơn giản hoặc lược bỏ nhanh chóng áp dụng theo tình huống thực tế, khẩn cấp.

+ Ông có thể nói rõ hơn về điều này?

- Tôi cho rằng dịch bệnh Covid-19 trên quy mô toàn cầu đã phá vỡ nhiều chuẩn mực quản lý kinh điển. Ở Việt Nam, nó giống viên đạn đại bác nã vào và làm tan rã ngay rất nhiều quy định, chuẩn mực trong quản lý Nhà nước của lĩnh vực, của ngành. Qua đó, là một điều kiện buộc chúng ta phải thay đổi nhiều thứ trong quản lý Nhà nước.

Vì sao tôi nói như vậy. Lấy ví dụ trong lĩnh vực giáo dục, dịch bệnh Covid-19 đã "nã đạn" vào thể chế ngành Giáo dục, đẩy nó sang lối rẽ của sự hành xử kỹ trị. Trước đây, trong điều kiện bình thường, việc thay đổi một chính sách giáo dục phải được trình ra Quốc hội, có ý kiến đồng ý của Quốc hội rồi được thực hiện theo quy trình. Nay, trong hoàn cảnh dịch bệnh, việc này hoàn toàn được quyết định chỉ tại một cuộc họp. Dạy học, dừng dạy, nghỉ học, đi học lại, thi và miễn thi, xét tuyển đặc cách… Tất cả đều được quyết định “trong một nốt nhạc” dù điều kiện, hạ tầng cho xã hội học tập đó là hoàn toàn khác nhau giữa nông thôn và thành thị, miền núi và miền xuôi.

Thậm chí, nhiều chuẩn mực manh nha được phá vỡ để làm lại từ đầu. Trong điều kiện dịch bệnh, nhiều cháu học sinh không thể tham dự thi tốt nghiệp cấp 3 đã được xét tốt nghiệp. Nhưng tôi nghĩ, đây cũng là thực tiễn để chúng ta xem xét việc chấm dứt các cuộc thi tốt nghiệp chẳng hạn.

"Trong điều kiện dịch bệnh, nhiều cháu học sinh không thể tham dự thi tốt nghiệp cấp 3 đã được xét tốt nghiệp. Nhưng tôi nghĩ, đây cũng là thực tiễn để chúng ta xem xét việc chấm dứt các cuộc thi tốt nghiệp chẳng hạn", nguyên Phó Tổng Thanh tra Vũ Phạm Quyết Thắng nói. Ảnh: NVCC

Tương tự như vậy, dịch bệnh cũng đang phá vỡ những chuẩn mực quản lý Nhà nước của ngành Thương mại, ngành Giao thông vận tải, ngành Du lịch… Tất cả những sự thay đổi đó hướng đến một sự thay đổi bắt buộc về quản lý Nhà nước, sự thay đổi trong quản lý của Chính phủ.

+ Chính phủ thay đổi như thế nào trong quản lý, thưa ông?

- Chính phủ cần tiếp tục phân cấp quản lý tối đa nhất cho địa phương. Đã qua rồi cái thời của chúng tôi, Thủ tướng giao cho 12 tư lệnh ngành 12 cái “trát” để xuống địa phương đôn đốc, giải quyết về khiếu nại, tố cáo. Tôi cho rằng như vậy có tăng cường quản lý Nhà nước nhưng hiệu quả là không triệt để. Vì mỗi một địa phương có một đặc thù riêng, cần đi đôi giày riêng của mình. Nếu đi chung giày thì không rộng cũng chật, không tuột rơi thì cũng làm chầy xước, thậm chí rách chân mà không được việc.

Chính phủ cũng không đi trồng lúa, không nuôi cá basa, không xuất khẩu nhãn… mà chỉ là người hướng dẫn, tạo hành lang pháp lý để các ngành, các địa phương, các doanh nghiệp làm. Khi đó, thành tích xuất khẩu bao nhiêu tỷ USD là của doanh nghiệp, của địa phương, của ngành rất rõ ràng. Giao quyền, phân trách nhiệm rõ ràng ngay từ đầu để từ đó xác định trách nhiệm, thành tích cũng rõ ràng. Sự rõ ràng, minh bạch đó chỉ làm tăng thêm trách nhiệm, sự sáng tạo và liêm chính của Chính phủ mà chúng ta đã nói những năm gần đây.

Khi sáng tạo, liêm chính, trách nhiệm thì tôi thấy Chính phủ xứng đáng với các kỳ vọng của nhân dân và đúng với các quy định của Hiến pháp về tổ chức Chính phủ. Không phải ngẫu nhiên mà qua 5 lần sửa đổi từ năm 1946 đến nay, Hiến pháp vẫn luôn khẳng định vai trò hành pháp của Chính phủ.

+ Ông vừa nói đến sự thích ứng của Chính phủ trong tình hình mới. Ông cũng nói đến sự thống nhất về vai trò của Chính phủ trong các bản Hiến pháp. Điều này có mâu thuẫn không, thưa ông?

- Không mâu thuẫn. Tôi cho rằng, Chính phủ cần thích ứng linh hoạt với tình hình mới, không thể có sự “bối rối” trước diễn biến dịch bệnh hay “ấm - lạnh” toàn cầu. Nhìn lại các lần sửa đổi Hiến pháp, điều này cũng dễ lý giải.

Theo Điều 43 Hiến pháp năm 1946, Chính phủ Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa là cơ quan hành chính cao nhất của toàn quốc. Hiến pháp năm 1946 vừa áp dụng những nguyên lý căn bản của thuyết phân quyền, và theo chế độ đại nghị (tính trội thuộc về cơ quan đại diện).

Hiến pháp năm 1959, Điều 71 qui định “Hội đồng Chính phủ là cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất và là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”.

Hiến pháp năm 1980, tại Điều 104 quy định: “Hội đồng Bộ trưởng là Chính phủ của Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, là cơ quan chấp hành và hành chính Nhà nước cao nhất của cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất”.

Hiến pháp năm 1992 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001) quy định “Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội và là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam”. Quy định này tương tự quy định của Hiến pháp 1959 về vị trí, vai trò của Hội đồng Chính phủ. Quy định của bản Hiến pháp này về Chính phủ, ở một mức độ nhất định, đã tạo nên sự độc lập nhất định của Chính phủ trong mối quan hệ với Quốc hội, so với Hiến pháp 1980, khi Chính phủ thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn với tư cách là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất.

Tuy có sự biểu đạt khác nhau về vị trí, tính chất pháp lý của Chính phủ, nhưng qua các bản Hiến pháp, Chính phủ luôn được xác định là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của đất nước. Chính phủ là “trung tâm của quyền lực Nhà nước”, cơ quan thường trực của Nhà nước, đáp ứng, giải quyết mọi vấn đề phát sinh trong đời sống thường nhật hàng ngày của Nhà nước và xã hội.

Tiếp đó, ngày 28/11/2013, tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa XIII đã thông qua Hiến pháp 2013. Điều 94 Hiến pháp 2013 quy định: “Chính phủ là cơ quan hành chính Nhà nước cao nhất của Nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội”.

Rõ ràng, sự thống nhất cao nhất trong các bản Hiến pháp là luôn khẳng định vai trò Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất của Nhà nước ta. Điều đó cho thấy vai trò, sứ mệnh quan trọng của Chính phủ. Cũng cho thấy vai trò từng thành viên Chính phủ phải quyết liệt, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Được như thế thì công tác điều hành của Chính phủ sẽ tốt lên rất nhiều.

+ Xin trân trọng cảm ơn ông!

Thúy Nhài (Thực hiện)