(Thanh tra) - Thu hồi tài sản có nguồn gốc từ tham nhũng là một nội dung trọng tâm của Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), đồng thời là lĩnh vực đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia. Trong bối cảnh tài sản và dòng tiền có thể được chuyển dịch qua nhiều quốc gia, việc xác minh, truy tìm, phong tỏa, tịch thu và hoàn trả tài sản không chỉ phụ thuộc vào pháp luật trong nước mà còn cần cơ chế hợp tác quốc tế hiệu quả và sự tin cậy giữa các cơ quan có thẩm quyền.
Nhằm thúc đẩy thực hiện các cam kết của UNCAC, Hội nghị các quốc gia thành viên đã thành lập Nhóm công tác liên chính phủ mở rộng về thu hồi tài sản. Hoạt động của Nhóm tập trung vào ba định hướng: Phát triển và chia sẻ tri thức, kinh nghiệm; xây dựng lòng tin giữa các quốc gia; hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và nâng cao năng lực. Tại phiên họp mở rộng Kỳ họp lần thứ 20, từ ngày 3 đến 5/11/2026, Ban Thư ký UNCAC đã báo cáo kết quả hoạt động của Nhóm và UNODC trong giai đoạn 2025 - 2026, đồng thời đề xuất các định hướng hợp tác thời gian tới.
Một trọng tâm trong hoạt động của Nhóm công tác là hệ thống hóa, phổ biến tri thức và xây dựng các công cụ thực tiễn hỗ trợ quốc gia hoàn thiện pháp luật, thể chế và năng lực thu hồi tài sản. Trong giai đoạn báo cáo, UNODC, thông qua Sáng kiến Thu hồi tài sản bị đánh cắp (StAR) phối hợp với Ngân hàng Thế giới, tiếp tục xây dựng các báo cáo chuyên đề, hướng dẫn và tài liệu hỗ trợ thực hiện Chương V UNCAC về thu hồi tài sản, đồng thời nghiên cứu mối liên hệ với các quy định về phòng ngừa tham nhũng tại Chương II.
Đáng chú ý, ấn phẩm Human Rights in Asset Recovery Processes: Lessons from the ECtHR (Tòa án Nhân quyền châu Âu) của Sáng kiến StAR đã phân tích gần 200 vụ việc liên quan đến tịch thu tài sản và hợp tác quốc tế được xem xét tại Tòa án Nhân quyền châu Âu. Tài liệu tập trung làm rõ mối quan hệ giữa thu hồi tài sản với các tiêu chuẩn về quyền con người, đặc biệt là tịch thu tài sản không dựa trên kết án hình sự, nguyên tắc suy đoán vô tội và nguyên tắc hợp pháp. Qua đó, tài liệu hỗ trợ các cơ quan thực thi nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, đồng thời bảo đảm tuân thủ các chuẩn mực pháp lý quốc tế.
Bên cạnh đó, UNODC tiếp tục phát triển các nền tảng dữ liệu và công cụ tra cứu như TRACK, SHERLOC và cơ sở dữ liệu Asset Recovery Watch của Sáng kiến StAR. Trong đó, Asset Recovery Watch tập hợp thông tin về các vụ việc thu hồi và hoàn trả tài sản trên thế giới, tạo nguồn tham khảo thiết thực cho cơ quan thực thi và giới nghiên cứu.
Một hướng đi quan trọng khác là xây dựng các hướng dẫn theo từng quốc gia về thông tin chủ sở hữu hưởng lợi. Các tài liệu này giúp cơ quan có thẩm quyền xác định chủ thể thực sự đứng sau pháp nhân được thành lập ở nước ngoài, qua đó hỗ trợ xác minh quyền sở hữu, truy tìm tài sản và thực hiện yêu cầu hợp tác quốc tế.
Bên cạnh hoàn thiện công cụ và tri thức, xây dựng lòng tin giữa quốc gia yêu cầu và quốc gia được yêu cầu hỗ trợ được xác định là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản. Những khác biệt về hệ thống pháp luật, trình tự thủ tục, yêu cầu chứng cứ và năng lực thực thi có thể gây khó khăn cho quá trình hợp tác. Vì vậy, duy trì đối thoại, tăng cường trao đổi thông tin và xử lý kịp thời các yêu cầu tương trợ tư pháp tiếp tục là những nhiệm vụ trọng tâm.
UNODC và Sáng kiến StAR đã hỗ trợ các mạng lưới hợp tác khu vực như Mạng lưới liên cơ quan thu hồi tài sản Camden (CARIN), Mạng lưới liên cơ quan thu hồi tài sản khu vực châu Á – Thái Bình Dương (ARIN-AP) và các mạng lưới tương tự tại nhiều khu vực khác. Những cơ chế này tạo điều kiện để cán bộ thực thi thiết lập đầu mối liên lạc trực tiếp, trao đổi thông tin và chia sẻ kinh nghiệm xử lý các vụ việc xuyên biên giới.
Đặc biệt, Mạng lưới toàn cầu các cơ quan thực thi pháp luật về chống tham nhũng (GlobE Network), được thành lập năm 2021 dưới sự bảo trợ của UNODC, tiếp tục mở rộng. Đến tháng 7/2026, mạng lưới có 253 cơ quan thuộc 137 quốc gia thành viên và quốc gia tham gia UNCAC. Tại cuộc họp toàn thể lần thứ bảy, diễn ra từ ngày 25 đến 28/8/2026, các thành viên đã trao đổi kinh nghiệm nghiệp vụ, chia sẻ kiến thức về thu hồi tài sản và tổ chức các cuộc làm việc song phương, đa phương nhằm tháo gỡ khó khăn trong xử lý những vụ việc cụ thể.
Song song với hoạt động của các mạng lưới, Sáng kiến StAR và các đối tác tiếp tục hỗ trợ trực tiếp các quốc gia có nhu cầu thu hồi tài sản. Một vấn đề ngày càng được quan tâm là quản lý, sử dụng và hoàn trả tài sản đã thu hồi. Thông qua tiến trình Addis Ababa (Addis Process), UNODC và các đối tác đã tổ chức các cuộc họp chuyên gia để chia sẻ kinh nghiệm, phân tích những trường hợp hoàn trả thành công và nhận diện các trở ngại trong thực tiễn.
Một điểm nhấn trong giai đoạn 2025 - 2026 là tăng cường phối hợp giữa các cơ quan phòng, chống tham nhũng và đơn vị tình báo tài chính (FIU). Theo Nghị quyết 11/8 của Hội nghị các quốc gia thành viên UNCAC, các quốc gia được khuyến khích chia sẻ thông tin, kinh nghiệm về phối hợp liên cơ quan, điều tra chung, truy tìm, phong tỏa, tịch thu và hoàn trả tài sản. Tháng 7/2026, UNODC đã gửi công hàm đề nghị các quốc gia cung cấp thông tin phục vụ tổng hợp báo cáo trình Kỳ họp lần thứ 20 của Nhóm công tác.
Đồng thời, UNODC tiếp tục phối hợp với Nhóm Egmont nhằm nâng cao năng lực của các FIU, khai thác hiệu quả thông tin tình báo tài chính và thúc đẩy hợp tác chính thức, không chính thức giữa các cơ quan có thẩm quyền.
Hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và nâng cao năng lực tiếp tục là một trong ba trụ cột hoạt động của Nhóm công tác. UNODC và Sáng kiến StAR đã triển khai nhiều chương trình ở cấp độ toàn cầu, khu vực và quốc gia, tập trung vào hoàn thiện pháp luật, củng cố cơ chế phối hợp trong nước và nâng cao năng lực hợp tác quốc tế.
Theo báo cáo, trong năm 2025, Sáng kiến StAR đã hỗ trợ kỹ thuật cho 17 quốc gia; hỗ trợ 4 quốc gia triển khai cải cách pháp luật, trong đó một quốc gia ban hành luật mới hoặc sửa đổi pháp luật liên quan đến thu hồi tài sản. 6 quốc gia được hỗ trợ cải thiện cơ chế phối hợp trong nước và 15 quốc gia được hỗ trợ nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế. Hơn 70 chuyên gia trên thế giới cũng tham gia các chương trình đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực này.
Điểm đáng chú ý là hoạt động hỗ trợ không chỉ dừng ở đào tạo kiến thức mà hướng tới giải quyết những khó khăn thực tế của từng quốc gia, từ hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, xây dựng cơ chế phối hợp đến hỗ trợ xử lý các vụ việc thu hồi tài sản xuyên biên giới.
Trên cơ sở kết quả đạt được và những khó khăn còn tồn tại, Nhóm công tác dự kiến tiếp tục tập trung vào bốn định hướng chính:
Thứ nhất, tăng cường trao đổi kinh nghiệm, nhận diện và tháo gỡ các rào cản pháp lý, thể chế và nghiệp vụ trong thu hồi tài sản, qua đó nâng cao hiệu quả thực hiện Chương V UNCAC.
Thứ hai, tiếp tục nghiên cứu, xây dựng và phổ biến các hướng dẫn, thực tiễn tốt, sản phẩm tri thức và công cụ hỗ trợ, đáp ứng nhu cầu hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thực thi của các quốc gia.
Thứ ba, phát huy vai trò kết nối của UNODC, GlobE Network và Sáng kiến StAR; thúc đẩy xây dựng lòng tin, thiết lập các kênh trao đổi thông tin an toàn và tăng cường hợp tác trực tiếp giữa các cơ quan có thẩm quyền.
Thứ tư, nâng cao hiệu quả hỗ trợ kỹ thuật ở cấp quốc gia và khu vực, bảo đảm các chương trình hỗ trợ phù hợp với nhu cầu, ưu tiên và điều kiện thực tế của từng quốc gia.
Những kết quả và định hướng hợp tác quốc tế giai đoạn 2025 - 2026 cho thấy thu hồi tài sản tham nhũng đang được tiếp cận theo hướng toàn diện hơn, kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên cơ quan, khai thác thông tin tình báo tài chính và mở rộng hợp tác xuyên biên giới. Đây cũng là những kinh nghiệm có ý nghĩa thiết thực đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện công tác phòng, chống tham nhũng và thực hiện các cam kết theo UNCAC.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và cơ chế phối hợp trong nước phục vụ xác minh, truy tìm, phong tỏa, tịch thu và thu hồi tài sản có nguồn gốc từ tham nhũng. Đặc biệt, cần tăng cường kết nối giữa các cơ quan phòng, chống tham nhũng, cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan quản lý tài chính và FIU, bảo đảm thông tin được chia sẻ kịp thời, đúng thẩm quyền và phục vụ hiệu quả hoạt động nghiệp vụ.
Thứ hai, cần nâng cao năng lực hợp tác quốc tế, nhất là trong xây dựng, thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp, trao đổi thông tin và xác minh tài sản ở nước ngoài. Việc chủ động tham gia, khai thác hiệu quả các mạng lưới chuyên môn như GlobE Network và ARIN-AP sẽ góp phần mở rộng đầu mối liên hệ, tăng cường trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ xử lý các vụ việc có yếu tố nước ngoài.
Thứ ba, cần chú trọng phát triển và khai thác hiệu quả thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi, dữ liệu tài chính và các nguồn thông tin liên quan đến tài sản. Đây là cơ sở quan trọng để xác định chủ thể thực sự kiểm soát tài sản, nhận diện cấu trúc sở hữu phức tạp và nâng cao hiệu quả truy tìm tài sản có dấu hiệu liên quan đến tham nhũng.
Thứ tư, cần nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về quản lý, sử dụng và hoàn trả tài sản được thu hồi, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình, phù hợp với pháp luật Việt Nam và các nguyên tắc của UNCAC.
Trong bối cảnh chuẩn bị triển khai giai đoạn II của Cơ chế đánh giá việc thực thi UNCAC, Việt Nam cần chủ động rà soát, tổng hợp số liệu, tài liệu minh chứng, kết quả hợp tác quốc tế và những khó khăn trong thực tiễn thu hồi tài sản. Đây không chỉ là yêu cầu phục vụ quá trình đánh giá mà còn là cơ hội để nhận diện những hạn chế, xác định nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật và đề ra giải pháp hoàn thiện chính sách, pháp luật.
Việt Nam có thể tăng cường nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm quốc tế về quản lý và sử dụng tài sản được thu hồi, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quá trình hoàn trả, xử lý tài sản, phù hợp với pháp luật trong nước và các nguyên tắc của UNCAC.
Đặc biệt, trong bối cảnh triển khai giai đoạn II của Cơ chế đánh giá việc thực thi UNCAC sắp tới, những nội dung về thu hồi tài sản cần được quan tâm chuẩn bị một cách có hệ thống. Việc tổng hợp số liệu, tài liệu minh chứng, kết quả hợp tác quốc tế và những khó khăn trong thực tiễn sẽ góp phần phục vụ hiệu quả quá trình tự đánh giá, đồng thời giúp xác định rõ những lĩnh vực cần tiếp tục hoàn thiện và nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật.
Đối với Việt Nam, việc chủ động nghiên cứu, tham gia và khai thác các sáng kiến, mạng lưới hợp tác trong lĩnh vực này sẽ góp phần tăng cường năng lực thu hồi tài sản, nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng và thực hiện tốt hơn các cam kết quốc tế.
