Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: PA

Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện khuôn khổ đánh giá quốc tế về phòng, chống tham nhũng, tạo cơ sở để nâng cao hiệu quả thực hiện cam kết của các quốc gia thành viên, đồng thời mở ra những yêu cầu mới đối với công tác phòng, chống tham nhũng ở mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Tăng cường hiệu quả đánh giá thực thi UNCAC

Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng được thông qua năm 2003, là văn kiện pháp lý quốc tế toàn diện, có tính ràng buộc về phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng và thu hồi tài sản do tham nhũng mà có. Đến nay, Công ước đã trở thành khuôn khổ hợp tác quốc tế quan trọng, góp phần thúc đẩy các quốc gia hoàn thiện thể chế, tăng cường năng lực và phối hợp trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng trên phạm vi toàn cầu.

Để giám sát và thúc đẩy việc thực hiện Công ước, các quốc gia thành viên đã thiết lập Cơ chế Đánh giá thực thi UNCAC theo nguyên tắc đánh giá đồng cấp. Theo đó, các quốc gia thành viên tiến hành rà soát, đánh giá lẫn nhau về việc thực hiện các quy định của Công ước, trên cơ sở tự đánh giá quốc gia, trao đổi chuyên môn và sự tham gia của các chuyên gia quốc tế, với sự hỗ trợ của Văn phòng Liên hợp quốc về ma túy và tội phạm (UNODC).

Cơ chế đánh giá được triển khai qua hai chu kỳ trong giai đoạn đầu. Chu kỳ thứ nhất tập trung vào hình sự hóa các hành vi tham nhũng, thực thi pháp luật và hợp tác quốc tế; chu kỳ thứ hai tập trung vào các biện pháp phòng ngừa tham nhũng và thu hồi tài sản. Qua quá trình triển khai, cơ chế này đã góp phần giúp các quốc gia nhận diện những khoảng trống trong hệ thống pháp luật, những hạn chế trong tổ chức thực hiện, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm và xác định nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn, tại Hội nghị lần thứ 11 các quốc gia thành viên UNCAC tổ chức tại Doha, Qatar, tháng 12/2025, các quốc gia đã thông qua Nghị quyết 11/2 về giai đoạn thứ hai của Cơ chế đánh giá thực thi Công ước. Tiếp đó, phiên họp đặc biệt ngày 6/11/2026 tại Vienna tập trung hoàn thiện và thông qua các tài liệu hướng dẫn quan trọng, gồm bộ câu hỏi tự đánh giá, mẫu báo cáo quốc gia, mẫu báo cáo tóm tắt và lộ trình đánh giá, tạo cơ sở cho việc triển khai các đợt đánh giá mới dự kiến từ năm 2027.

Những điểm đổi mới đáng chú ý trong cơ chế đánh giá giai đoạn mới

So với giai đoạn trước, cơ chế đánh giá mới hướng tới việc nâng cao chất lượng, tính thực chất và hiệu quả của quá trình đánh giá, không chỉ dừng lại ở việc rà soát hệ thống văn bản pháp luật mà chú trọng hơn đến kết quả thực hiện các quy định của Công ước trong thực tiễn.

Trước hết, nội dung đánh giá tiếp tục tập trung vào hai lĩnh vực trọng tâm là các biện pháp phòng ngừa tham nhũng và thu hồi tài sản. Đối với phòng ngừa tham nhũng, các quốc gia cần làm rõ hiệu quả xây dựng và thực hiện chính sách phòng, chống tham nhũng; tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong hoạt động của khu vực công; kiểm soát xung đột lợi ích; kiểm soát tài sản, thu nhập; minh bạch trong quản lý tài chính công, mua sắm công và hoạt động của khu vực tư nhân. Đối với thu hồi tài sản, trọng tâm là khả năng phát hiện, truy tìm, phong tỏa, kê biên, tịch thu và hoàn trả tài sản có nguồn gốc từ tham nhũng, đặc biệt trong các vụ việc có yếu tố xuyên quốc gia.

Thứ hai, tăng cường đánh giá kết quả thực thi trên thực tế. Các quốc gia không chỉ cung cấp thông tin về quy định pháp luật mà còn phải chứng minh hiệu quả thực hiện thông qua số liệu, tài liệu và những kết quả cụ thể. Việc đánh giá cần làm rõ những chuyển biến thực chất, những khó khăn, vướng mắc và nguyên nhân của những hạn chế trong thực thi Công ước.

Thứ ba, chú trọng theo dõi việc thực hiện các khuyến nghị từ những lần đánh giá trước. Đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng, bảo đảm quá trình đánh giá không chỉ dừng lại ở việc nhận diện hạn chế mà còn thúc đẩy các quốc gia có kế hoạch, giải pháp và lộ trình khắc phục cụ thể.

Thứ tư, tăng cường tính minh bạch, sự tham gia của các bên liên quan và trao đổi kinh nghiệm giữa các quốc gia. Cơ chế mới tạo thêm điều kiện để xem xét thông tin, đóng góp từ các tổ chức xã hội và các chủ thể có liên quan, qua đó nâng cao tính toàn diện, khách quan của quá trình đánh giá.

Thứ năm, gắn kết chặt chẽ hơn giữa kết quả đánh giá với nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao năng lực và hợp tác quốc tế. Những hạn chế được nhận diện cần trở thành cơ sở để xác định các lĩnh vực cần hỗ trợ, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy cải cách ở mỗi quốc gia.

Chủ động chuẩn bị, nâng cao hiệu quả thực thi UNCAC tại Việt Nam

Là quốc gia thành viên UNCAC, Việt Nam luôn quan tâm thực hiện các cam kết quốc tế về phòng, chống tham nhũng, từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật, củng cố tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý tham nhũng và tăng cường hợp tác quốc tế. Việc tham gia cơ chế đánh giá thực thi Công ước không chỉ thể hiện trách nhiệm của Việt Nam đối với cộng đồng quốc tế mà còn là cơ hội để rà soát, đánh giá toàn diện hơn những kết quả đạt được, nhận diện những hạn chế và tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách trong nước.

Trong bối cảnh cơ chế đánh giá bước sang giai đoạn mới, Việt Nam cần chủ động nghiên cứu, triển khai một số nhiệm vụ trọng tâm.

Một là, rà soát toàn diện kết quả đánh giá Việt Nam trong các chu kỳ trước, đặc biệt là các khuyến nghị liên quan đến phòng ngừa tham nhũng và thu hồi tài sản; xác định rõ những nội dung đã thực hiện, những vấn đề còn tồn tại và trách nhiệm của từng cơ quan trong việc khắc phục.

Hai là, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo hướng đồng bộ, thống nhất và phù hợp với các cam kết quốc tế; chú trọng các quy định về công khai, minh bạch, kiểm soát tài sản, thu nhập, kiểm soát xung đột lợi ích, quản lý tài chính công và thu hồi tài sản tham nhũng.

Ba là, xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu và tài liệu minh chứng phục vụ đánh giá. Các cơ quan chức năng cần thống nhất phương pháp thống kê, tổng hợp và cung cấp số liệu, bảo đảm phản ánh chính xác kết quả thực hiện, nhất là các chỉ tiêu về phát hiện tham nhũng, xử lý vi phạm, thu hồi tài sản và thực hiện kết luận thanh tra, kiểm toán.

Bốn là, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa Thanh tra Chính phủ, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao, Tòa án nhân dân Tối cao, Kiểm toán Nhà nước, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan có liên quan. Việc phân công rõ đầu mối, trách nhiệm và phương thức phối hợp sẽ góp phần bảo đảm tính thống nhất, đầy đủ và chính xác của thông tin quốc gia.

Năm là, chủ động tăng cường hợp tác với UNODC và các đối tác quốc tế, tranh thủ hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo chuyên gia, trao đổi kinh nghiệm và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ trực tiếp tham gia quá trình đánh giá.

Trong tổng thể những nhiệm vụ đó, Thanh tra Chính phủ có vai trò quan trọng trong việc tham mưu, tổ chức thực hiện các chính sách phòng, chống tham nhũng; phát hiện, xử lý vi phạm qua hoạt động thanh tra; đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện kết luận thanh tra và phối hợp với các cơ quan chức năng trong thu hồi tài sản tham nhũng.

Do đó, cần chủ động rà soát, đánh giá sâu hiệu quả hoạt động thanh tra trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng; tổng hợp các kết quả, số liệu có tính hệ thống; đồng thời nghiên cứu, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Từ cam kết quốc tế đến hành động thực chất

Việc hoàn thiện và triển khai giai đoạn thứ hai của Cơ chế đánh giá thực thi UNCAC là bước phát triển quan trọng trong nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng. Đối với Việt Nam, đây vừa là trách nhiệm thực hiện các cam kết quốc tế, vừa là cơ hội để tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

Những hành động thực chất nói trên không chỉ là việc chuẩn bị đầy đủ báo cáo, tài liệu phục vụ đánh giá mà còn phải chuyển hóa các khuyến nghị quốc tế thành những nhiệm vụ, giải pháp cụ thể trong thực tiễn; lấy hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng và thu hồi tài sản làm thước đo kết quả thực hiện.

Với tinh thần chủ động, trách nhiệm và hợp tác, cùng sự phối hợp chặt chẽ của các bộ, ngành, địa phương và sự hỗ trợ của UNODC, Việt Nam có cơ sở để tham gia tích cực, hiệu quả vào giai đoạn đánh giá mới, qua đó tiếp tục khẳng định cam kết của mình trong nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế vì một nền quản trị minh bạch, liêm chính và phát triển bền vững.