Thành nhà Hồ vẫn đứng đó trầm mặc, vững chãi như một nốt trầm của lịch sử. Ảnh: Văn Thanh

Khi đá biết kể chuyện

Những ngày giáp Tết, bước chân vào không gian Thành nhà Hồ, thuộc huyện Vĩnh Lộc (cũ), tỉnh Thanh Hóa người ta có cảm giác thời gian chậm lại. Những khối đá xanh khổng lồ xếp khít lên nhau, không cần chất kết dính, vẫn bền bỉ đứng vững sau hơn 600 năm mưa nắng. Ít ai ngờ rằng, công trình đồ sộ ấy từng là kinh đô Tây Đô của nước Đại Ngu, lại được sử sách ghi chép hoàn thành chỉ trong vòng ba tháng.

Thành nhà Hồ gồm La thành, Hào thành và Hoàng thành, trong đó Hoàng thành là phần còn tương đối nguyên vẹn nhất. Bốn cổng chính mở ra bốn hướng, với cấu trúc vòm cuốn bằng đá tạo nên vẻ uy nghi, chuẩn mực mà tinh tế. Những phiến đá dài tới hơn 6 mét, nặng hàng chục tấn, được đục đẽo vuông vức, ghép chồng lên nhau chính xác đến kinh ngạc. Tổng cộng, khoảng 25.000m³ đá và gần 100.000m³ đất đã được huy động cho đại công trình này.

Cổng Thành nhà Hồ được xây dựng bằng đá khối. Ảnh: Văn Thanh

Trong nhiều thế kỷ, câu hỏi “đá được lấy từ đâu, vận chuyển bằng cách nào” vẫn là bí ẩn. Chỉ đến hơn một thập niên trở lại đây, các cuộc khai quật khảo cổ học mới dần mở ra cánh cửa giải mã.

Núi An Tôn, cách Thành nhà Hồ khoảng 2km, được xác định là công trường khai thác đá. Trên sườn và chân núi, dấu vết bóc tách, chế tác thủ công còn hiện rõ trên những phiến đá lớn chưa kịp đưa đi. Những mảnh dăm đá ken dày trong đất, nền lán trại của thợ xưa, cùng công cụ khai thác, đồ sinh hoạt thời Trần – Hồ đã kể lại một câu chuyện sống động về nhịp lao động khẩn trương của một đại công trường cổ.

Tường Thành nhà Hồ được làm bằng những khối đá nặng. Ảnh: Văn Thanh

Đá được chế tác thô ngay tại núi, sau đó vận chuyển về thành. Dân gian còn lưu truyền những địa danh như Cống Đá, Bến Đá, con lăn đá… gắn với hành trình đưa những khối đá nặng hàng chục tấn vượt quãng đường ngắn nhưng đầy thách thức. Các nhà nghiên cứu cho rằng, người xưa có thể đã kết hợp cả đường bộ và đường thủy, lợi dụng địa thế núi An Tôn gần sông Mã để đưa đá xuôi dòng, rồi tiếp tục vận chuyển bằng con lăn, đòn bẩy, sức người, sức trâu...

Giữa tiết trời xuân, khi ánh nắng dịu nhẹ phủ lên những bức tường thành xám bạc, câu chuyện về ba tháng dựng kinh đô không còn là điều huyền hoặc. Đó là kết quả của việc tận dụng vật liệu tại chỗ, huy động nhân lực quy củ, cùng tư duy thiết kế và thi công khoa học, một minh chứng sớm cho khả năng tổ chức xã hội và kỹ thuật xây dựng vượt bậc của người Việt cuối thế kỷ XIV.

Kinh đô đá và dấu ấn trí tuệ Đại Việt

Không chỉ là một thành lũy quân sự, Thành nhà Hồ được quy hoạch như một kinh đô hoàn chỉnh. Trục Bắc – Nam chạy xuyên suốt từ cổng Nam đến cổng Bắc chính là con đường Hoàng gia – nơi Hoàng đế ngự giá. Dọc trục này, khảo cổ học đã phát hiện hàng loạt dấu tích kiến trúc quan trọng của chính điện Tây Đô, được đánh giá là dấu tích chính điện cổ nhất từng được tìm thấy trong lịch sử kinh đô Việt Nam.

Đá xây dựng Thành nhà Hồ. Ảnh: Văn Thanh

Ở trung tâm Hoàng thành, đôi rồng đá thềm bậc, hiện vật hiếm hoi còn lại từng là nguồn gốc của nhiều giai thoại. Qua các đợt khai quật từ năm 2019 đến 2023, các nhà khoa học xác định đây chính là rồng thềm của chính điện, được đặt đúng vị trí ban đầu. Những viên ngói men vàng, gạch trang trí hình rồng phát lộ quanh khu vực này cho thấy sự hiện diện của một không gian thiết triều uy nghi, nơi quyền lực vương triều từng được khẳng định.

Kỹ thuật xây dựng Thành nhà Hồ cũng khiến giới nghiên cứu quốc tế đặc biệt quan tâm. Các phiến đá ở cổng thành được chế tác thành hình múi cam, múi bưởi để tạo vòm cuốn, lợi dụng chính trọng lực để khóa chặt kết cấu. Bên trong tường thành, đất đào từ hào được trộn cát, sỏi, đá dăm, nện chặt tạo thành lớp lũy vững chắc, vừa chống trượt, vừa làm mặt phẳng nghiêng để kéo đá lên cao. Đá lớn đặt dưới, đá nhỏ xếp trên, mạch đá theo hình chữ Công – một giải pháp kỹ thuật giản dị mà hiệu quả.

Rồng đá trong Thành nhà Hồ. Ảnh: Văn Thanh

Chính sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật, địa thế và tư duy tổ chức đã tạo nên một “hiện tượng đột khởi” trong lịch sử kiến trúc cổ Việt Nam. Thành nhà Hồ không chỉ mang dấu ấn giao thoa giữa phong cách Đông Á và Đông Nam Á, mà còn thể hiện rõ bản lĩnh sáng tạo của người Việt trong việc làm chủ vật liệu đá – thứ vật liệu tưởng chừng khô cứng, nặng nề, nhưng qua bàn tay tiền nhân lại trở nên linh hoạt, giàu biểu cảm.

Di sản sống trong nhịp xuân hôm nay

Năm 2011, Thành nhà Hồ được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới. Danh hiệu ấy không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của công trình, mà còn đặt lên vai thế hệ hôm nay trách nhiệm bảo tồn, gìn giữ. Những năm gần đây, cùng với công tác khảo cổ, nghiên cứu, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ đã triển khai nhiều nhiệm vụ chiến lược nhằm bảo vệ tính toàn vẹn, tính xác thực của di sản, đồng thời từng bước làm sống dậy không gian kinh đô đá trong đời sống đương đại.

Khai quật khảo cổ học ở Thành nhà Hồ. Ảnh: Văn Thanh

Du lịch di sản cũng đang được đổi mới theo hướng nhẹ nhàng, bền vững. Du khách đến với Thành nhà Hồ không chỉ để ngắm những bức tường đá cổ kính, mà còn để lắng nghe câu chuyện lịch sử, cảm nhận nhịp thở của một kinh đô xưa giữa không gian làng quê thanh bình. Những buổi chiều xuân, khi sương bảng lảng phủ lên cổng thành, bóng đá đổ dài trên thảm cỏ, di sản như hòa vào thiên nhiên, trở thành một phần ký ức chung của vùng đất xứ Thanh.

Thành nhà Hồ hiện lên như một biểu tượng của ý chí và trí tuệ của người Việt. Ảnh: Văn Thanh

Trong không khí mùa Xuân đang về, khi con người hướng về cội nguồn và những giá trị bền lâu, Thành nhà Hồ hiện lên như một biểu tượng của ý chí và trí tuệ Việt. Sáu thế kỷ trước, giữa bao biến động lịch sử, tiền nhân đã để lại một công trình “vô tiền khoáng hậu”, không chỉ bằng đá, mà bằng tầm nhìn và khát vọng dựng xây đất nước. Và hôm nay, giữa mùa Xuân mới, những bức tường đá ấy vẫn lặng lẽ kể chuyện, câu chuyện về một kinh đô được dựng nên trong ba tháng, nhưng giá trị thì trường tồn cùng năm tháng.