(Thanh tra) - Đổi mới cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn là yêu cầu cấp thiết, khách quan và có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, góp phần tháo gỡ vướng mắc pháp lý và tổ chức thực hiện, qua đó tạo ra đột phá, nâng cao hiệu quả công tác kiểm soát tài sản, thu nhập, đáp ứng yêu cầu của công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong tình hình mới.
Chiều ngày 20/3, tại Hà Nội, hội thảo hoàn thiện đề cương đề tài khoa học “Đổi mới cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn” đã được tổ chức dưới sự chủ trì của TS Trần Đăng Vinh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế - Thanh tra Chính phủ.
TS Trần Đăng Vinh nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu đổi mới cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập là yêu cầu cấp thiết, xuất phát từ cả thực tiễn công tác phòng, chống tham nhũng lẫn đòi hỏi hoàn thiện thể chế và ứng dụng công nghệ trong quản lý Nhà nước.
Theo ông Vinh, kiểm soát tài sản, thu nhập được xác định là một trong những trụ cột quan trọng nhất của chính sách phòng, chống tham nhũng và kiểm soát quyền lực.
Đây không chỉ là công cụ để phát hiện hành vi tham nhũng mà còn có ý nghĩa phòng ngừa, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, minh bạch và có trách nhiệm giải trình.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy hiệu quả phát hiện và xử lý các trường hợp kê khai không trung thực vẫn còn hạn chế, chưa tương xứng với tình hình tham nhũng ngày càng tinh vi, phức tạp.
Theo ông Vinh, một trong những nguyên nhân quan trọng được chỉ ra là hệ thống quy định pháp luật hiện hành dù đã có bước tiến, song vẫn tồn tại những bất cập mang tính hệ thống.
Sau khi Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 có hiệu lực và Chính phủ ban hành Nghị định 130/2020/NĐ-CP, cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập đã được hoàn thiện một bước. Tuy nhiên, qua quá trình triển khai, nhiều khoảng trống pháp lý vẫn bộc lộ rõ, đặc biệt trong các quy định về nội dung kê khai, phạm vi tài sản, thu nhập phải kê khai, cơ chế công khai và xác minh.
Đáng chú ý, việc Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu, nhằm cụ thể hóa các quy định mới bằng hệ thống văn bản dưới luật, đặc biệt là các nghị định của Chính phủ.
Trong đó, trọng tâm là xây dựng cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập chặt chẽ hơn, minh bạch hơn và có tính răn đe cao hơn.
Tại hội thảo, nhiều đại biểu cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến việc hoàn thiện quy định về bản kê khai tài sản, thu nhập theo hướng rõ ràng, dễ thực hiện nhưng vẫn đảm bảo bao quát đầy đủ các loại tài sản, thu nhập có nguy cơ phát sinh tham nhũng.
Đồng thời, cơ chế công khai bản kê khai cần được thiết kế hợp lý để vừa đảm bảo tính minh bạch, vừa bảo vệ quyền riêng tư chính đáng.
Một vấn đề được nhấn mạnh là công tác xác minh tài sản, thu nhập, các đại biểu cho rằng, hiện nay, việc xác minh còn mang tính thủ công, phụ thuộc nhiều vào nguồn lực con người, dẫn đến hiệu quả chưa cao.
Do đó, cần xây dựng quy trình xác minh khoa học, có sự hỗ trợ của công nghệ và dữ liệu liên thông giữa các cơ quan, tổ chức.
Liên quan đến xử lý tài sản, thu nhập kê khai không trung thực, các ý kiến tại hội thảo cho rằng cần bổ sung các chế tài đủ mạnh, đảm bảo tính răn đe và khả thi trong thực tế.
Không chỉ dừng lại ở xử lý hành chính, cần nghiên cứu các biện pháp xử lý tài sản không giải trình được nguồn gốc hợp lý theo hướng phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời đảm bảo nguyên tắc pháp quyền.
Một trong những điểm nhấn quan trọng của đề tài là yêu cầu đổi mới công nghệ và quản lý dữ liệu. Thực tế cho thấy hệ thống quản lý bản kê khai tài sản, thu nhập hiện nay còn phân tán, thiếu tính kết nối, gây khó khăn cho việc khai thác, đối chiếu và xác minh thông tin. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả kiểm soát mà còn tốn kém thời gian, nguồn lực.
Trước yêu cầu đó, các đại biểu đề xuất cần chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình quản trị công dựa trên dữ liệu. Cụ thể, cần xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn; kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai, tài chính, ngân hàng, thuế… Qua đó, tạo điều kiện cho việc kiểm tra, giám sát một cách tự động, kịp thời và chính xác.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu cũng được xem là giải pháp đột phá. Các công cụ này có thể giúp phát hiện bất thường trong kê khai tài sản, thu nhập, từ đó hỗ trợ cơ quan chức năng trong công tác thanh tra, kiểm tra và điều tra.
Về mục tiêu nghiên cứu, đề tài hướng tới việc xây dựng hệ thống luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm đề xuất các giải pháp đổi mới toàn diện cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập. Trong đó, không chỉ dừng lại ở hoàn thiện pháp luật mà còn bao gồm đổi mới tổ chức thực hiện, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ và tăng cường sự tham gia giám sát của xã hội.
Đề cương nghiên cứu được xây dựng gồm 3 chương: Cơ sở lý luận; thực trạng công tác kiểm soát tài sản, thu nhập; giải pháp đổi mới theo hướng hiện đại, hiệu quả. Các đại biểu cơ bản thống nhất với cấu trúc này, đồng thời đề nghị nhóm nghiên cứu làm rõ hơn các tiêu chí đánh giá hiệu quả kiểm soát, cũng như kinh nghiệm quốc tế có thể vận dụng tại Việt Nam.
Ngoài ra, nhiều ý kiến cũng nhấn mạnh vai trò của công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong kiểm soát tài sản, thu nhập. Theo đó, cần phát huy vai trò giám sát của người dân, báo chí và các tổ chức xã hội, tạo thành “mạng lưới kiểm soát” đa chiều, góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng.
Kết luận hội thảo, TS Trần Đăng Vinh ghi nhận các ý kiến đóng góp tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu và khẳng định sẽ tiếp thu, hoàn thiện đề cương nghiên cứu.
Ông cũng nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc đổi mới cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.
Với cách tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả thực thi, đề tài được kỳ vọng sẽ tạo ra những đột phá quan trọng, góp phần xây dựng nền hành chính liêm chính, minh bạch và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
