Các chuyên gia kinh tế nhận định, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng giải ngân vốn đầu tư đạt thấp, trong đó có 2 nguyên nhân chính, đó là: Những vướng mắc về mức vốn tạm ứng đối với các dự án ODA, mức vốn tạm ứng đối với các hợp đồng nhập khẩu thiết bị và vướng mắc về thời hạn phê duyệt quyết định đầu tư đối với các dự án (D.A) khởi công mới thuộc chương trình mục tiêu quốc gia.

Do việc bảo lãnh tạm ứng hợp đồng là bắt buộc nên đã kéo dài thời gian bảo lãnh tạm ứng cho đến khi bên giao thầu thu hết số tiền tạm ứng. Quy định này góp phần quản lý chặt chẽ, chống thất thoát, chiếm dụng nguồn vốn NSNN nhưng cũng tạo “sức ép” không nhỏ làm ảnh hưởng đến tỷ lệ giải ngân.

Để được bảo lãnh tạm ứng của ngân hàng thì nhà thầu phải có số dư trên tài khoản hoặc trị giá tài sản thế chấp tương ứng tại ngân hàng. Bên cạnh đó còn phải khống chế mức tạm ứng không quá 30% kế hoạch vốn của D.A. Từ nguyên nhân này đã dẫn đến có trường hợp nhà thầu không tạm ứng vốn.

Giữa năm 2014, Nhà nước bổ sung vốn TPCP cho các D.A sử dụng vốn TPCP giai đoạn 2014 - 2016, bổ sung nguồn vốn đối ứng cho các D.A ODA, vốn cho các D.A chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Trong khi đó các bộ, ngành, địa phương phân bổ vốn cho các D.Achậm, làm ảnh hưởng đến công tác giải ngân vốn đầu tư.

Ngoài ra, còn có một số nguyên nhân khác như việc các đơn vị nhập dự toán vào hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc (TABMIS) của một số bộ, ngành, địa phương còn chưa kịp thời. Một số D.A chậm triển khai thực hiện, làm ảnh hưởng đến kết quả giải ngân. Có trường hợp nhà thầu mất khả năng tài chính không thể tiếp tục triển khai D.A, hoặc việc ảnh hưởng khách quan do thời tiết, các yếu tố giá cả về cước vận tải, dẫn đến giá nguyên vật liệu tăng…

Theo đại diện lãnh đạo KBNN, để đẩy nhanh tiến độ giải ngân các nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn NSNN và TPCP cần có hướng dẫn, bổ sung cơ chế thanh toán vốn đầu tư cho năm 2014. Đối với những D.A, công trình được bố trí kế hoạch vốn để hoàn thành năm 2014, sang năm 2015 sẽ không bố trí kế hoạch vốn nữa thì cho phép tạm ứng chi phí kiểm toán (nếu có), chi phí thẩm tra… Đồng thời tiếp tục nghiên cứu cơ chế để báo cáo Thủ tướng Chính phủ cho phép các công trình xây dựng cơ bản do người dân tự làm thì không yêu cầu người dân phải thực hiện bảo lãnh tạm ứng.

Mặt khác, để quản lý chặt chẽ vốn tạm ứng trong khi chưa sửa đổi, bổ sung Nghị định 48/2010/NĐ-CP về điều kiện tạm ứng đối với gói thầu, hợp đồng thi công xây dựng, xây lắp thì có văn bản hướng dẫn. Đối với hợp đồng xây lắp chỉ được tạm ứng sau khi chủ đầu tư đã bàn giao mặt bằng cho đơn vị thi công. Bổ sung điều kiện tạm ứng đối với vốn đền bù giải phóng mặt bằng theo hướng có sự cam kết giữa chủ đầu tư và tổ chức nhận nhiệm vụ bồi thường giải phóng mặt bằng. Trường hợp vốn tạm ứng chưa sử dụng phải hoàn trả lại chủ đầu tư để gửi vào tài khoản tại KBNN để theo dõi, quản lý và thanh toán tiếp khi có đủ điều kiện.

Đối với các bộ, ngành và địa phương, cần chỉ đạo chủ đầu tư phối hợp chặt chẽ, khẩn trương xử lý dứt điểm đối với những D.A còn vướng mắc. Cần có biện pháp tháo gỡ khó khăn và chỉ đạo chủ đầu tư đẩy nhanh việc hoàn thành hồ sơ, gửi KBNN làm cơ sở kiểm soát, thanh toán. Đi liền với đó, phải tổ chức rà soát, điều chỉnh giảm vốn từ những D.A triển khai chậm,D.A không có khả năng thực hiện hoặc thực hiện không hết kế hoạch vốn năm 2014. Bổ sung kế hoạch cho các D.A  đã có khối lượng lớn hơn, đã hoàn thành đang chờ vốn thanh toán. Chỉ đạo, hướng dẫn các chủ đầu tư đăng ký và phấn đấu tỷ lệ giải ngân, mức vốn sẽ giải ngân từ nay đến hết thời hạn thanh toán vốn của kế hoạch năm 2014, trên cơ sở đó có biện pháp điều chỉnh kế hoạch vốn giữa các D.A, đảm bảo giải ngân hết vốn năm 2014 được giao.

 Trần Quý