(Thanh tra) - Thanh tra chuyên đề diện rộng đáp ứng yêu cầu xem xét những vấn đề quản lý phát sinh tại nhiều cơ quan, tổ chức và địa bàn. Nhận diện đúng khái niệm này giúp làm rõ mối liên hệ giữa quy mô tổ chức chuyên đề, trách nhiệm pháp lý của từng cuộc thanh tra và giá trị của việc tổng hợp kết quả đối với quản lý Nhà nước.
Trong quản lý Nhà nước, một vấn đề có thể phát sinh tại nhiều cơ quan, tổ chức, cấp quản lý và địa phương. Những biểu hiện tương đồng về chậm thực hiện nhiệm vụ, sử dụng nguồn lực kém hiệu quả hoặc vướng mắc trong áp dụng pháp luật đặt ra yêu cầu xem xét các trường hợp cụ thể trong mối liên hệ chung. Việc tổ chức nhiều cuộc thanh tra theo cùng mục tiêu, nội dung và phương pháp tạo điều kiện nhận diện nguyên nhân phổ biến, từ đó kiến nghị giải pháp quản lý phù hợp.
Giá trị của cách tổ chức này thể hiện ở khả năng kết nối việc phát hiện, xử lý vi phạm với đánh giá cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện. Qua tổng hợp kết quả, cơ quan có thẩm quyền có thêm căn cứ chấn chỉnh việc chấp hành pháp luật, khắc phục bất cập và phát huy những cách làm hiệu quả. Vai trò của thanh tra chuyên đề, thanh tra diện rộng như một công cụ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước cũng đã được đặt ra trong nghiên cứu của TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ.
Thực tiễn triển khai Kế hoạch số 2960/KH-TTCP ngày 08/12/2023 về thanh tra chuyên đề trách nhiệm thực hiện công vụ trên phạm vi cả nước là một ví dụ. Mục tiêu của chuyên đề gắn việc đánh giá trách nhiệm công vụ, nhất là trong giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công, với ghi nhận cách làm tốt, phát hiện thiếu sót, vi phạm và kiến nghị chấn chỉnh, hoàn thiện cơ chế, chính sách.
Năm 2025, Thanh tra Chính phủ tiếp tục ban hành Kế hoạch số 1505/KH-TTCP ngày 22/7/2025 về thanh tra chuyên đề các công trình, dự án có khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, hiệu quả thấp, nguy cơ gây thất thoát, lãng phí; và Kế hoạch số 1238/KH-TTCP ngày 25/6/2025 về thanh tra chuyên đề phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng các cơ sở nhà, đất của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp nhà nước quản lý. Hai chuyên đề minh họa yêu cầu gắn việc xem xét từng công trình, dự án, cơ sở nhà, đất với đánh giá những vấn đề chung trong quản lý, sử dụng nguồn lực.
Từ thực tiễn đó, cần làm rõ nội hàm thanh tra chuyên đề diện rộng, phân biệt với nghĩa chung của thanh tra chuyên đề và xác định những yêu cầu tổ chức tương ứng.
Khái niệm thanh tra chuyên đề được hình thành từ sự kết hợp giữa nội hàm ngữ nghĩa của “chuyên đề” - tức một vấn đề, lĩnh vực được lựa chọn làm trọng tâm xem xét - với bản chất pháp lý của hoạt động thanh tra theo quy định tại khoản 1 Điều 2 Luật Thanh tra năm 2025; trong đó, tính chuyên đề thể hiện ở việc tập trung thanh tra vào một lĩnh vực hoặc nhóm vấn đề quản lý nhà nước có mối liên hệ với nhau. Có thể làm rõ nội hàm của thanh tra chuyên đề diện rộng qua các phương diện sau:
Một là, nhiều cuộc thanh tra được triển khai đồng thời trong một khoảng thời gian nhất định, do nhiều cơ quan thanh tra thực hiện dưới sự chỉ đạo thống nhất.
Tính đồng thời thể hiện ở sự phối hợp trong khung thời gian chung của chuyên đề. Cơ quan chủ trì và các cơ quan tham gia thực hiện nhiệm vụ theo phân công; từng cơ quan tổ chức các cuộc thanh tra thuộc thẩm quyền. Cách tổ chức này tạo điều kiện xem xét vấn đề tại nhiều cấp, ngành, địa bàn và đối chiếu kết quả giữa các trường hợp. Thời điểm bắt đầu, kết thúc của từng cuộc được bố trí phù hợp với kế hoạch, tính chất nhiệm vụ và quy định áp dụng.
Hai là, nội dung thanh tra tập trung chuyên sâu vào một lĩnh vực hoặc vấn đề quản lý có tính phổ biến, đồng thời đòi hỏi sự xem xét toàn diện.
Những lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh vi phạm, còn bất cập về cơ chế, chính sách hoặc có tác động sâu rộng đến đời sống kinh tế - xã hội thường đặt ra nhu cầu thanh tra theo chuyên đề. Tính chuyên sâu gắn với việc phân tích bản chất, diễn biến, nguyên nhân và trách nhiệm; tính toàn diện đòi hỏi xem xét mối liên hệ giữa các khâu, các cấp quản lý và những quan hệ pháp luật có liên quan.
Chẳng hạn, việc làm rõ nguyên nhân dự án chậm tiến độ có thể liên quan đồng thời đến đầu tư, đất đai, xây dựng, đấu thầu và quản lý vốn. Đối với cơ sở nhà, đất, việc xem xét cần kết nối nguồn gốc pháp lý, chế độ tài sản, hiện trạng sử dụng và quá trình sắp xếp, xử lý. Sự kết nối này giúp giải thích đúng vấn đề và xác định trách nhiệm của các chủ thể.
Ba là, mục đích trước hết phục vụ quản lý Nhà nước, gắn phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm với đánh giá, tổng kết việc thực hiện chính sách, pháp luật.
Kết quả từ nhiều cuộc thanh tra cung cấp căn cứ nhận diện các dạng vi phạm phổ biến, phân biệt bất cập của quy định với hạn chế trong chỉ đạo, điều hành và tổ chức thực hiện. Những kết quả tích cực cũng cần được ghi nhận để xem xét khả năng phát huy, nhân rộng. Định hướng này phù hợp với Điều 3 Luật Thanh tra năm 2025 về khắc phục bất cập, phòng ngừa và xử lý vi phạm, phát huy nhân tố tích cực, kiểm soát quyền lực và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Đối với các chuyên đề về nguồn lực, kiến nghị cần gắn việc xác định trách nhiệm và xử lý vi phạm với giải pháp tháo gỡ vướng mắc có căn cứ, khắc phục nguyên nhân gây thất thoát, lãng phí và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng.
Bốn là, hoạt động thanh tra đòi hỏi sự thống nhất cao trong hướng dẫn, tổ chức thực hiện và tổng hợp, đánh giá kết quả qua các cấp.
Sự thống nhất được cụ thể hóa bằng mục đích, yêu cầu, nội dung, phương pháp, đề cương, tiêu chí, biểu mẫu và chế độ thông tin, báo cáo. Thời kỳ thanh tra, tiến độ và các mốc tổng hợp kết quả cần phù hợp với yêu cầu chung; thời hạn từng cuộc được thực hiện theo quy định pháp luật. Khi áp dụng tiêu chí chung, việc đánh giá mỗi trường hợp vẫn phải gắn với chứng cứ và đặc điểm của đối tượng.
Kết quả được tổng hợp, xem xét qua từng cấp; cấp chỉ đạo có trách nhiệm đánh giá chung một cách đồng bộ. Việc khái quát phải tính đến điều kiện tương đồng và khác biệt giữa các trường hợp, bảo đảm nhận định có căn cứ. Chất lượng chuyên đề vì vậy phụ thuộc cả chất lượng từng cuộc thanh tra và khả năng chuyển kết quả cụ thể thành kiến nghị quản lý có giá trị áp dụng.
Luật Thanh tra năm 2025 chưa định nghĩa riêng về thanh tra chuyên đề diện rộng. Khoản 1 Điều 19 quy định hoạt động thanh tra được thực hiện theo kế hoạch hoặc đột xuất. Do đó, có thể tiếp cận thanh tra chuyên đề diện rộng như cách tổ chức hoạt động, không phải một hình thức pháp lý thứ ba. Từng cuộc thanh tra chuyên đề phải tuân thủ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi và thủ tục theo luật; báo cáo tổng hợp toàn chuyên đề phục vụ đánh giá chung và không thay thế kết luận từng cuộc.
Việc chưa có định nghĩa riêng không đồng nghĩa với thiếu căn cứ tổ chức thanh tra theo chuyên đề. Luật đã quy định thẩm quyền xây dựng, hướng dẫn kế hoạch, chỉ đạo công tác thanh tra, hướng dẫn nghiệp vụ và tổng hợp báo cáo của Thanh tra Chính phủ, Tổng Thanh tra Chính phủ. Bên cạnh đó, đối với kế hoạch thanh tra hằng năm, khoản 1 Điều 8 Thông tư số 04/2025/TT-TTCP ngày 28/8/2025 yêu cầu xác định nội dung, đối tượng, thời kỳ, thời hạn và cơ quan, đơn vị chủ trì, phối hợp.
Về thông tin, báo cáo, khoản 2 Điều 3 và khoản 3 Điều 5 Thông tư số 06/2025/TT-TTCP ngày 29/9/2025 đã quy định về báo cáo chuyên đề và việc Thanh tra Chính phủ hướng dẫn tần suất, thời gian chốt số liệu, thời hạn gửi, đề cương và biểu mẫu đối với báo cáo chuyên đề khác. Các quy định này là cơ sở cho việc tổ chức thông tin, tổng hợp kết quả; cần phân biệt với căn cứ ra quyết định và ban hành kết luận của từng cuộc thanh tra.
Trên nền tảng đó, việc hoàn thiện quy định, hướng dẫn cần xuất phát từ những vướng mắc được xác định qua tổng kết thực tiễn. Có thể tập trung vào bốn nội dung.
Thứ nhất, chuẩn hóa tiêu chí lựa chọn chuyên đề và xác định quy mô triển khai. Việc lựa chọn cần dựa vào mức độ phổ biến của vấn đề, yêu cầu quản lý, nguy cơ vi phạm, tác động đối với nguồn lực và khả năng thu thập chứng cứ. Đề xuất chuyên đề cần làm rõ kết quả quản lý mong đợi và lý do cần phối hợp nhiều cơ quan, địa bàn.
Thứ hai, làm rõ trách nhiệm chủ trì, phối hợp và giới hạn chỉ đạo. Cần phân biệt nhiệm vụ điều phối toàn chuyên đề với thẩm quyền của người ra quyết định, Trưởng đoàn và thành viên từng đoàn thanh tra; xác định đầu mối xử lý vướng mắc, cung cấp thông tin và kiểm soát tiến độ. Hướng dẫn chung phải bảo đảm trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể.
Thứ ba, nâng cao chất lượng đề cương và phương pháp tổng hợp. Tiêu chí, biểu mẫu cần hỗ trợ nhận diện đúng tình trạng, nguyên nhân và trách nhiệm, đồng thời cho phép phân biệt trường hợp tương đồng với trường hợp có điều kiện riêng. Đối với dự án, cần tách tình trạng chậm tiến độ, hiệu quả thấp, nguy cơ tổn thất với vi phạm và thiệt hại đã được chứng minh; đối với nhà, đất, cần kết nối tình trạng pháp lý với hiện trạng quản lý, sử dụng.
Thứ tư, gắn kiến nghị tổng hợp với trách nhiệm xem xét và tổ chức thực hiện. Báo cáo cần xác định rõ vấn đề thuộc xử lý của từng cuộc thanh tra, vấn đề cần chấn chỉnh trong quản lý và nội dung cần nghiên cứu sửa đổi chính sách, pháp luật. Việc theo dõi kết quả thực hiện phải tạo được thông tin phản hồi để đánh giá tác động của toàn chuyên đề.
Làm rõ khái niệm thanh tra chuyên đề diện rộng giúp thống nhất nhận thức về cách tổ chức nhiều cuộc thanh tra phục vụ một yêu cầu quản lý chung. Những hạn chế thuộc hướng dẫn nghiệp vụ và tổ chức thực hiện cần được khắc phục bằng công cụ phù hợp; những khoảng trống, xung đột hoặc bất cập pháp lý đã được chứng minh là căn cứ nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy định ở cấp văn bản tương ứng. Cách tiếp cận này gắn yêu cầu hoàn thiện pháp luật với bằng chứng thực tiễn, đồng thời bảo đảm thẩm quyền và trách nhiệm của từng cuộc thanh tra trong toàn chuyên đề.
