(Thanh tra) - Qua thanh tra 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối, Thanh tra Chính phủ phát hiện nhiều dấu hiệu vi phạm. Đáng chú ý, một số vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự đã được kiến nghị chuyển cơ quan điều tra xem xét, xử lý.
Theo kết luận thanh tra, trong số 260 doanh nghiệp được thanh tra, có 58 doanh nghiệp (chiếm 22%) có dấu hiệu vi phạm điều kiện kinh doanh xăng dầu về cửa hàng, hệ thống phân phối và kho.
Cụ thể, có 1 thương nhân đầu mối và 38 thương nhân phân phối không có đủ số cửa hàng bán lẻ xăng dầu tối thiểu theo quy định; 2 thương nhân đầu mối và 17 thương nhân phân phối không có đủ tổng đại lý, đại lý, thương nhân nhận quyền bán lẻ xăng dầu. Ngoài ra, 23 thương nhân phân phối không duy trì đủ kho, bể có dung tích tối thiểu 2.000m³.
Thanh tra Chính phủ đã lập biên bản về các dấu hiệu vi phạm hành chính, chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định.
Kết luận cũng chỉ ra những hạn chế trong quy định về điều kiện kinh doanh. Đối với điều kiện cửa hàng, quy định về tỷ lệ sở hữu chung tối thiểu 35% chưa có hướng dẫn cụ thể về hồ sơ chứng minh trong trường hợp sở hữu giữa công ty mẹ và công ty con, cũng như cách xác định giá trị tài sản gắn liền với đất, góp vốn đầu tư cửa hàng.
Đối với điều kiện tổng đại lý, đại lý và thương nhân nhận quyền, việc xác định chủ yếu dựa trên hợp đồng phân phối xăng dầu, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp ký hợp đồng để đủ số lượng cửa hàng theo quy định, nhưng thực tế không phát sinh hoạt động mua bán, phân phối.
Tương tự, điều kiện kho được xác định bằng hợp đồng thuê, trong khi có doanh nghiệp ký hợp đồng để đáp ứng điều kiện, nhưng thực tế không gửi xăng dầu hoặc không phát sinh tiền thuê kho.
Qua thanh tra, có 182/260 doanh nghiệp (chiếm 70%), gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu theo quy định tại Nghị định số 95/2021/NĐ-CP.
Theo kết luận, hành vi này bị xử phạt từ 120-140 triệu đồng đối với thương nhân đầu mối theo Nghị định số 99/2020/NĐ-CP. Đối với thương nhân phân phối, quy định hiện hành không có chế tài xử phạt tương ứng. Thanh tra Chính phủ đã lập biên bản và chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý.
Kết luận thanh tra đồng thời chỉ ra những bất cập trong quy định về dự trữ xăng dầu bắt buộc và công tác kiểm tra, giám sát thực hiện.
Có 188/260 doanh nghiệp có 1 hoặc nhiều ngày trong tháng 3/2026 có tồn kho xăng dầu vượt 150% lượng tồn kho trung bình của 3 tháng liền kề trước đó, dấu hiệu hành vi găm hàng theo Nghị định 98/2020//NĐ-CP.
Có 19/19 thương nhân đầu mối cho rằng không nên áp dụng ngưỡng này đối với thương nhân đầu mối.
Về thuế bảo vệ môi trường, kết luận xác định 2 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối có dấu hiệu kê khai thiếu khoảng 40 tỷ đồng. Ngoài ra, 12 doanh nghiệp có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỷ đồng.
Đáng chú ý, có 15 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối cùng các chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách Nhà nước khoảng 6.500 tỷ đồng, gồm khoảng 3.869 tỷ đồng tiền thuế bảo vệ môi trường và khoảng 2.110 tỷ đồng tiền chậm nộp.
Theo Thanh tra Chính phủ, một phần nguyên nhân của những hạn chế này là quy định về chủ thể kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường chưa thống nhất. Quy định giữa Nghị định số 67/2011/NĐ-CP, Nghị định số 126/2020/NĐ-CP và Thông tư số 152/2011/TT-BTC còn có điểm chưa đồng bộ, dẫn đến cách xác định nghĩa vụ thuế trong các giao dịch giữa thương nhân đầu mối, công ty con và các đơn vị trong hệ thống chưa thống nhất.
Đối với Quỹ bình ổn giá xăng dầu, có 1 doanh nghiệp trích lập và chi sử dụng sai kỳ tính quỹ so với kỳ điều chỉnh giá, với số tiền khoảng 6,63 tỷ đồng. Tại thời điểm thanh tra, doanh nghiệp đã khắc phục bằng việc nộp số tiền vào quỹ.
20 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối thực hiện trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá với số tiền khoảng 2.209 tỷ đồng theo thời điểm lập hóa đơn bán hàng, trong khi lượng xăng dầu chưa tiêu thụ. Kết luận nêu rõ chưa xác định được lỗi cố ý hay vô ý và thiệt hại cụ thể.
Thanh tra Chính phủ phát hiện 6 hành vi có dấu hiệu vi phạm hành chính khác tại 40 doanh nghiệp, liên quan đến mua bán xăng dầu ngoài hệ thống phân phối, chậm hoặc không đăng ký hệ thống phân phối, ngừng bán hàng không có văn bản chấp thuận, kinh doanh trong thời gian bị tước quyền sử dụng giấy xác nhận đủ điều kiện, không thực hiện kinh doanh trong thời gian quy định và ký hợp đồng đại lý với thương nhân chưa đủ điều kiện.
Đặc biệt, kết luận thanh tra chỉ rõ các vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự. Thanh tra Chính phủ đã có Văn bản số 730/TTCP-C.XI ngày 14/10/2026, kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra - Bộ Công an chỉ đạo tiếp nhận, khởi tố theo quy định của pháp luật đối với các hành vi được phát hiện.
Trong đó, tại Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình và 12 doanh nghiệp liên quan, kết quả xác minh cho thấy 12 doanh nghiệp cung cấp hóa đơn không có giấy xác nhận đủ điều kiện kinh doanh xăng dầu, không hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Một số người đại diện theo pháp luật xác nhận là người làm thuê hoặc bị giả mạo thông tin căn cước công dân để thành lập doanh nghiệp (công ty “ma”).
Từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2026, Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình sử dụng 4.692 hóa đơn giá trị gia tăng đầu vào thể hiện mua xăng dầu của 12 công ty "ma", với số lượng khoảng 2,6 tỷ lít, giá trị khoảng 42.600 tỷ đồng, để hợp thức cho lượng hàng bán ra khoảng 2,8 tỷ lít, giá trị khoảng 46.000 tỷ đồng.
Kiểm tra dòng tiền, Thanh tra Chính phủ xác định số tiền được chuyển qua nhiều tài khoản doanh nghiệp, tài khoản trung gian và tài khoản cá nhân. Kết quả kiểm tra dòng hàng còn phát hiện phiếu SMO (lệnh xuất kho, đặt hàng trực tuyến) được sử dụng cho nhiều lô hàng; có phiếu đã bị hủy nhưng vẫn được sử dụng để báo cáo, chứng minh nguồn gốc hàng hóa.
Tại Công ty TNHH Đầu tư P.A.S và 4 đơn vị trực thuộc, từ tháng 7-10/2024, doanh nghiệp sử dụng 4.187 hóa đơn giá trị gia tăng đầu vào của 8 công ty “ma”, với lượng hàng khoảng 150 triệu lít, giá trị khoảng 3.300 tỷ đồng. Số hóa đơn này được sử dụng để hợp thức lượng xăng dầu bán ra khoảng 142,4 triệu lít, giá trị khoảng 2.210 tỷ đồng.
Thanh tra Chính phủ cũng phát hiện dấu hiệu vi phạm tại Công ty TNHH Xăng dầu Tây Nam S.W.P, Công ty cổ phần Nhiên liệu Phúc Lâm, Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển Thương mại PLI, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ và Công ty cổ phần Vận tải và Sản xuất Long Phú.
Các dấu hiệu được chỉ ra liên quan đến sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp, mua bán xăng dầu không có hóa đơn chứng minh nguồn gốc, kê khai thuế, vi phạm quy định về kế toán và có dấu hiệu trốn thuế. Đây là những vụ việc được kiến nghị cơ quan điều tra tiếp nhận, xem xét, giải quyết theo thẩm quyền.
Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng bền vững, bảo đảm nguồn cung trong mọi tình huống; tập trung phát triển các thương nhân đầu mối có quy mô lớn, tiềm lực tài chính và tài sản thực chất, mạng lưới phân phối rộng.
Kiến nghị Bộ Công an chỉ đạo Cơ quan Cảnh sát điều tra tiếp nhận hồ sơ, xem xét, giải quyết kiến nghị khởi tố các hành vi có dấu hiệu tội phạm theo kết luận.
Đối với UBND các tỉnh, thành phố, kết luận yêu cầu chỉ đạo cơ quan chức năng rà soát, kiểm tra, xử lý vi phạm trên địa bàn. Trường hợp phát hiện hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự trong quá trình kiểm tra, rà soát, các bộ, ngành và địa phương phải chuyển thông tin, hồ sơ vụ việc đến cơ quan điều tra để xem xét, xử lý theo thẩm quyền.
