Họ thường xuất hiện tại các nhà hàng sang trọng, sử dụng dịch vụ cao cấp, sở hữu nhiều khoản đầu tư và bảo hiểm giá trị lớn. Những chuyến du lịch đắt đỏ, các cuộc giao lưu kín đáo với doanh nghiệp, mức chi tiêu vượt xa thu nhập hợp pháp khiến dư luận đặt câu hỏi: Tiền ở đâu ra, nếu không có việc tham nhũng ?

Quá trình xác định “thu nhập không rõ nguồn gốc”

Đó là câu chuyện mà chuyên gia Hồng Kông chia sẻ tại hội thảo quốc tế về kiểm soát tài sản, thu nhập, do Thanh tra Chính phủ phối hợp với Văn phòng Liên hợp quốc về chống ma túy và tội phạm (UNODC) tại Việt Nam tổ chức.

Bà Chu Mei-po Mabel, điều tra viên chính, ICAC Hồng Kông cho biết, từ những dấu hiệu ấy, cơ quan chức năng Hồng Kông đã mở cuộc điều tra kéo dài nhiều năm đối với một cán bộ tên Sa - người giữ vai trò quan trọng trong hoạt động đấu thầu mua sắm công.

Theo chia sẻ của chuyên gia, đối tượng này tham gia hầu hết các khâu quan trọng của quy trình đấu thầu, từ đánh giá hồ sơ dự thầu, xác định giá thầu đến giám sát thực hiện hợp đồng.

Trong quá trình điều tra, cơ quan chức năng phát hiện Sa thường xuyên tiếp xúc với các nhà thầu tại nhà hàng, khách sạn cao cấp. Nhiều khoản chi phí được doanh nghiệp thanh toán. Tuy nhiên, việc chứng minh hành vi đưa - nhận hối lộ không hề dễ dàng.

Bà Chu Mei-po Mabel, điều tra viên chính, ICAC Hồng Kông. Ảnh: Nguyệt Anh

Các cuộc gặp diễn ra kín đáo. Không bắt quả tang việc nhận phong bì. Không có giao dịch công khai. Không có lời thú nhận.

Nhưng cơ quan điều tra đã lựa chọn một hướng tiếp cận khác là lần theo dòng tiền và tài sản của đối tượng.

Suốt nhiều năm, các điều tra viên tiến hành rà soát quy mô lớn đối với hệ thống tài chính của đối tượng và gia đình. Khoảng 1.500 tổ chức tài chính đã được làm việc để thu thập thông tin liên quan đến hợp đồng bảo hiểm, đầu tư, tín dụng và các giao dịch tài chính khác.

Từ khối dữ liệu đồ sộ đó, cơ quan chức năng áp dụng phương pháp xác định “thu nhập không rõ nguồn gốc”, lấy tổng chi tiêu và tài sản tích lũy trừ đi các khoản thu nhập hợp pháp đã được xác minh.

Kết quả cho thấy số tài sản không thể giải trình hợp lý của vợ chồng đối tượng là rất lớn (lên tới hàng chục tỷ đồng Việt Nam quy đổi).

Theo cơ chế pháp luật của Hồng Kông, việc không thể giải trình hợp lý nguồn gốc tài sản đã đủ căn cứ để xem xét xử lý về hành vi tham nhũng và làm giàu bất chính. Kết thúc vụ án, đối tượng bị kết án hơn 5 năm tù, đồng thời bị tịch thu khối tài sản lớn có nguồn gốc bất minh.

Kê khai tài sản phải đi cùng cơ chế xác minh và kiểm soát hiệu quả

Theo các chuyên gia quốc tế, tham nhũng ngày nay ngày càng tinh vi và khó phát hiện bằng các biện pháp truyền thống.

Những giao dịch trực tiếp bằng tiền mặt giảm dần. Quan hệ lợi ích được che giấu qua đầu tư, quà tặng, bảo hiểm, tài sản đứng tên người thân hoặc các khoản chi trả gián tiếp. Các cuộc gặp thường diễn ra tại không gian riêng tư, không để lại dấu vết rõ ràng.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đã chuyển trọng tâm sang kiểm soát tài sản, thu nhập và các dấu hiệu làm giàu bất thường.

Tài sản là đích đến cuối cùng của hành vi tham nhũng. Một cán bộ có thể phủ nhận việc nhận tiền, nhưng rất khó giải thích vì sao mức chi tiêu và khối tài sản của mình vượt quá xa thu nhập hợp pháp trong thời gian dài.

Vụ án tại Hồng Kông là ví dụ điển hình cho xu hướng điều tra tài chính đang được nhiều quốc gia áp dụng trong phòng, chống tham nhũng và rửa tiền.

Các đại biểu chủ trì phiên thảo luận tại hội thảo quốc tế về kiểm soát tài sản, thu nhập. Ảnh: Nguyệt Anh

Song, từ câu chuyện này, một vấn đề quan trọng khác cũng được đặt ra. Đó là, kê khai tài sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng cơ chế xác minh và kiểm soát hiệu quả.

Theo các chuyên gia quốc tế, nếu dữ liệu kê khai chỉ tồn tại trên giấy mà không được đối chiếu, phân tích và kiểm chứng thì rất khó phát hiện dấu hiệu bất minh.

Trong vụ án của Sa, cơ quan điều tra không chỉ dựa vào bản kê khai tài sản mà còn dựng lại toàn bộ “bức tranh tài chính” của đối tượng thông qua dữ liệu ngân hàng, hợp đồng bảo hiểm, khoản đầu tư, giao dịch tín dụng, mức chi tiêu và tài sản của người thân liên quan.

Việc kết nối và đối chiếu dữ liệu giữa các cơ quan trở thành yếu tố then chốt để nhận diện bất thường. Đó cũng là xu hướng đang được nhiều quốc gia thúc đẩy nhằm xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông phục vụ kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn.

Phòng ngừa từ gốc bằng văn hóa liêm chính

Có thể thấy, một trong những điểm đáng chú ý từ kinh nghiệm của Hồng Kông là phương pháp xác định phần tài sản không giải trình được.

Thay vì chỉ tập trung chứng minh hành vi nhận hối lộ cụ thể, cơ quan chức năng xem xét tổng thể mối quan hệ giữa thu nhập hợp pháp, tài sản tích luỹ và mức chi tiêu thực tế.

Nếu chênh lệch quá lớn và không thể giải thích hợp lý, phần tài sản đó có thể trở thành căn cứ để xử lý theo quy định pháp luật.

Ảnh: Nguyệt Anh

Cách tiếp cận này giúp cơ quan chức năng khắc phục được những khó khăn trong việc chứng minh các giao dịch "ngầm" vốn rất kín đáo và tinh vi. Đồng thời, nó cũng tạo ra sức răn đe mạnh mẽ đối với hành vi che giấu tài sản bất minh dưới nhiều hình thức khác nhau.

Từ vụ án tham nhũng mà chuyên gia Hồng Kông chia sẻ, có thể thấy công tác phòng, chống tham nhũng phải được triển khai đồng bộ trên ba trụ cột: Thi hành pháp luật, phòng ngừa và giáo dục nâng cao nhận thức của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Trong đó, xây dựng văn hóa liêm chính và đạo đức công vụ giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Bởi lẽ, một hệ thống kiểm soát hiệu quả không chỉ nhằm phát hiện tài sản bất minh, mà còn phải tạo ra môi trường khiến cán bộ “không muốn”, “không dám” và “không thể” tham nhũng.