Tại Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về kiểm soát tài sản, thu nhập, các chuyên gia đến từ Văn phòng quốc gia cơ quan Phòng, chống ma tuý và tội phạm của Liên Hợp quốc (UNODC) tại Việt Nam, Ủy ban Chống tham nhũng độc lập (ICAC) của Đặc khu hành chính Hồng Kông (Trung Quốc), Sở Tư pháp Hồng Kông và Viện Công tố tối cao Hàn Quốc đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong xây dựng cơ chế kê khai, công khai và kiểm soát tài sản của cán bộ, công chức.

Ông Nguyễn Văn Cảnh, Cục trưởng Cục IV, TTCP cùng các chuyên gia quốc tế tại Hội thảo. Ảnh: Nguyệt Anh

Kê khai tài sản nhằm tạo ra “dấu vết minh bạch” theo thời gian

Bà Nguyễn Nguyệt Minh, Phụ trách Văn phòng quốc gia cơ quan Phòng, chống ma tuý và tội phạm của Liên Hợp quốc (UNODC) tại Việt Nam chia sẻ, Công ước Liên Hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) ra đời năm 2003 trong bối cảnh mỗi quốc gia có hệ thống pháp luật và thể chế khác nhau, đòi hỏi phải có một khuôn khổ chung để phối hợp phòng, chống tham nhũng trên phạm vi toàn cầu.

Theo bà, UNCAC không áp đặt một mô hình duy nhất mà đưa ra các chuẩn mực chung để các quốc gia tham chiếu và triển khai phù hợp với điều kiện thực tiễn của mình. Việt Nam tham gia UNCAC từ năm 2009 và đã có nhiều cải cách theo hướng tăng cường minh bạch, kiểm soát tài sản, thu nhập.

UNCAC gồm 8 chương với 71 điều, trong đó có bốn trụ cột lớn gồm: Biện pháp phòng ngừa; hình sự hóa và thực thi pháp luật; hợp tác quốc tế và thu hồi tài sản. Trong đó, mục tiêu quan trọng nhất không chỉ là xử lý tham nhũng mà là làm cho hành vi tham nhũng khó xảy ra ngay từ đầu.

Bà Nguyễn Nguyệt Minh, Phụ trách Văn phòng quốc gia cơ quan Phòng, chống ma tuý và tội phạm của Liên Hợp quốc (UNODC) tại Việt Nam. Ảnh: Nguyệt Anh

“Logic cốt lõi của UNCAC là phải trả lời được câu hỏi: Tiền này đến từ đâu?”, bà Minh nhấn mạnh.

Để thực hiện mục tiêu đó, UNCAC khuyến nghị các quốc gia cần xây dựng ba trụ cột gồm: Thiết lập hệ thống kê khai tài sản; cơ chế giám sát, phát hiện bất thường và kiểm soát xung đột lợi ích.

Bà cho rằng kê khai tài sản không phải để “lưu hồ sơ cho đẹp” mà nhằm tạo ra “dấu vết minh bạch” theo thời gian, qua đó giúp theo dõi sự biến động tài sản qua từng năm. Việc kê khai chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm cơ chế kiểm tra, xác minh hiệu quả.

Đề cập đến kiểm soát xung đột lợi ích, bà Minh nhận định đây là nội dung “tinh tế nhất” trong phòng, chống tham nhũng. Theo bà, tham nhũng không chỉ biểu hiện ở hành vi nhận hối lộ mà còn có thể xuất hiện dưới dạng ưu ái người quen, người thân hoặc đưa ra quyết định có lợi cho nhóm lợi ích liên quan.

Bà cũng dẫn quy định tại Điều 6 của UNCAC về việc mỗi quốc gia cần có cơ quan chuyên trách phòng, chống tham nhũng. Chẳng hạn tại Pháp, Cơ quan Minh bạch đời sống công (HATVP) có chức năng thu thập, kiểm tra và công bố một phần thông tin tài sản của quan chức; trường hợp phát hiện dấu hiệu bất thường sẽ chuyển cơ quan điều tra xử lý.

Theo bà Minh, Điều 20 của UNCAC đưa ra khái niệm “làm giàu bất hợp pháp”, theo đó nếu tài sản của một cá nhân tăng lên đáng kể mà không giải trình hợp lý được nguồn gốc thì bản thân việc gia tăng tài sản đó có thể bị xem là hành vi vi phạm pháp luật.

Dẫn kinh nghiệm của Singapore, bà cho biết công chức nước này được trả lương cao nhưng đi kèm là cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập rất nghiêm ngặt. Nếu tài sản tăng bất thường mà không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp thì có thể bị xem là bằng chứng của hành vi tham nhũng.

Hồng Kông: Công chức có thể bị điều tra nếu mức sống hoặc khối tài sản vượt thu nhập hợp pháp

Chia sẻ kinh nghiệm của Hồng Kông, ông Wong Waikit, Trợ lý Chủ tịch ICAC Hồng Kông cho biết, Hồng Kông từng trải qua giai đoạn “rất đau thương” cách đây khoảng 50 năm khi tham nhũng diễn ra phổ biến trong bộ máy công quyền và đời sống xã hội.

ICAC được thành lập năm 1974, hoạt động dựa trên ba trụ cột gồm: Bộ máy vận hành phụ trách công tác điều tra; Bộ phận chuyên trách về phòng, chống tham nhũng và bộ phận về hợp tác quan hệ với cộng đồng. Trong đó, khoảng 2/3 nguồn lực thường niên của ICAC được dành cho hoạt động điều tra, thể hiện định hướng xây dựng một cơ quan phòng, chống tham nhũng có tính thực thi mạnh mẽ.

Ông Wong Waikit, Trợ lý Chủ tịch ICAC Hồng Kông. Ảnh: Nguyệt Anh

Theo ông Wong, cơ quan này chỉ chịu trách nhiệm báo cáo trực tiếp với Trưởng đặc khu Hồng Kông. Tính độc lập của ICAC được bảo đảm thông qua bốn cơ chế gồm: Độc lập về thể chế; độc lập trong hoạt động điều tra; độc lập về tài chính và tự chủ về nhân sự.

Ngoài hoạt động điều tra, ICAC đặc biệt chú trọng xây dựng “văn hóa không dung thứ với tham nhũng”. Theo ông, Hồng Kông mất khoảng 50 năm để hình thành nhận thức xã hội về liêm chính và phòng, chống tham nhũng.

Đại diện ICAC cho biết từ khoảng 30 năm trước, Hồng Kông đã duy trì khảo sát xã hội thường niên về cảm nhận của người dân đối với tham nhũng. Kết quả khảo sát năm 2024 cho thấy 98,7% người được hỏi cho biết không gặp tình trạng nhũng nhiễu hoặc yêu sách khi sử dụng dịch vụ công.

Tiếp nối phần trình bày, bà Chiu Ping-yan Sâmntha, Trợ lý cấp cao công tố viên trưởng, Sở Tư pháp Hồng Kông giới thiệu cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập của công chức tại đặc khu này.

Theo đó, Hồng Kông sử dụng hai cơ chế kiểm soát chính là quy định pháp luật và cơ chế hành chính hệ thống được xây dựng trên hai nền tảng gồm kiểm soát pháp lý và kiểm soát hành chính. Một trong những quy định đáng chú ý trong Sắc lệnh Phòng chống hối lộ của Hồng Kông là công chức không được nhận lợi ích hoặc quà tặng vượt ngưỡng cho phép nếu chưa được người có thẩm quyền phê duyệt.

Đáng chú ý, Điều 10 của Sắc lệnh Phòng chống Hối lộ quy định: nếu công chức có mức sống hoặc khối tài sản vượt quá đáng kể so với thu nhập hợp pháp thì có thể bị điều tra, truy tố. Khi đó, trách nhiệm giải trình nguồn gốc tài sản thuộc về người sở hữu tài sản.

Đại diện Sở Tư pháp Hồng Kông. Ảnh: Nguyệt Anh

Theo đại diện Sở Tư pháp Hồng Kông, đây là cơ chế cần thiết bởi hành vi tham nhũng thường diễn ra bí mật, tinh vi và rất khó theo dõi đầy đủ từ đầu đến cuối.

Về kiểm soát hành chính, Hồng Kông áp dụng nhiều quy định yêu cầu công chức kê khai tài sản, đầu tư, hoạt động bên ngoài và các nguy cơ xung đột lợi ích. Các cơ chế này được thiết kế theo hướng đánh giá dựa trên mức độ rủi ro.

Đối với nhóm lãnh đạo cấp cao, Hồng Kông chia thành hai nhóm. Nhóm lãnh đạo cấp 1 gồm người đứng đầu các cơ quan chính quyền phải kê khai hằng năm và thông tin được công khai để người dân có thể tiếp cận. Nhóm lãnh đạo cấp 2 là cán bộ quản lý cấp trung, phải kê khai định kỳ hai năm một lần đối với các khoản đầu tư của bản thân và vợ hoặc chồng.

Ngoài ra, nếu phát sinh giao dịch đầu tư vượt ngưỡng quy định, cán bộ có trách nhiệm báo cáo trong thời hạn 7 ngày.

Các chuyên gia Hồng Kông cũng cho biết tất cả cán bộ tham gia hoạt động mua sắm công, đấu thầu công đều phải kê khai nguy cơ xung đột lợi ích, bao gồm cả quan hệ kinh tế hoặc quan hệ cá nhân với các doanh nghiệp tham gia đấu thầu.

Một số nhóm công chức làm việc trong lĩnh vực nhạy cảm như: Điều tra tài chính, chống tham nhũng hoặc những trường hợp bị nghi ngờ có dấu hiệu bất minh cũng thuộc diện phải giám sát tài chính chặt chẽ hơn.

Hàn Quốc: Phải kê khai cả các khoản nợ phải trả

Chia sẻ tại hội thảo, ông Hur Tae Hoon, Công tố viên, Viện Công tố tối cao Hàn Quốc cho biết hệ thống kê khai và công khai tài sản của cán bộ, công chức tại nước này đã được vận hành hơn 40 năm và được xem là một trong những công cụ quan trọng để phòng ngừa tham nhũng, ngăn ngừa xung đột lợi ích và củng cố niềm tin của người dân đối với bộ máy Nhà nước.

Theo chuyên gia Hàn Quốc, hệ thống này được xây dựng dựa trên ba mục tiêu cốt lõi gồm: Ngăn ngừa xung đột lợi ích; phòng ngừa tham nhũng thông qua minh bạch tài sản và xây dựng lòng tin đối với các thể chế công quyền.

Ông Hur Tae Hoon, Công tố viên, Viện Công tố tối cao Hàn Quốc. Ảnh: Nguyệt Minh

Ông cho biết, Luật Đạo đức công vụ của Hàn Quốc được ban hành từ năm 1981. Đến năm 1993, Hàn Quốc bắt đầu công khai tài sản của quan chức cấp cao. Năm 2015, nước này triển khai hệ thống kê khai điện tử PETI nhằm liên thông dữ liệu và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý.

Hiện nay, khoảng 300.000 cán bộ, công chức tại Hàn Quốc thuộc diện kê khai tài sản hằng năm. Hệ thống xác định đối tượng kê khai theo hai tiêu chí gồm cấp bậc và chức năng công vụ.

Một điểm đáng chú ý là nghĩa vụ kê khai không chỉ áp dụng với bản thân cán bộ, công chức mà còn mở rộng tới vợ hoặc chồng, cha mẹ, ông bà, con cháu trực hệ nhằm ngăn chặn tình trạng chuyển dịch tài sản để né tránh kê khai.

Theo chuyên gia, Hàn Quốc hiện vận hành hệ thống kê khai tài sản điện tử tích hợp PETI (Public Ethics Total Information System), cho phép kết nối dữ liệu giữa cơ quan đạo đức công vụ với ngân hàng, cơ quan quản lý bất động sản và các tổ chức tài chính.

Quy trình kê khai gồm bốn bước: Người kê khai đăng nhập hệ thống và tải lên văn bản đồng ý của các thành viên gia đình vào hệ thống;  Ủy ban Đạo đức Chính phủ thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau; các tổ chức tài chính và cơ quan quản lý bất động sản nhận thông tin đồng ý, sau đó trích xuất hồ sơ tài sản chính xác của đối tượng; cuối cùng dữ liệu được hệ thống PETI xác thực và gửi lại cho người kê khai để kiểm tra, xác nhận.

Theo giới thiệu của chuyên gia, pháp luật Hàn Quốc hiện quy định 16 nhóm tài sản phải kê khai, trong đó có bất động sản, tiền mặt và tiền gửi, chứng khoán, kim loại quý, tác phẩm nghệ thuật, quyền sở hữu trí tuệ, thẻ hội viên cao cấp và cả tài sản số như tiền điện tử, token và số dư trên các sàn giao dịch.

Bên cạnh tài sản, người kê khai cũng phải kê khai đầy đủ các khoản nợ phải trả nhằm ngăn ngừa việc che giấu tài sản dưới hình thức vay mượn hoặc chuyển dịch tài sản.

Từ thực tiễn triển khai, chuyên gia Hàn Quốc chia sẻ bốn kinh nghiệm chính gồm: Phân tầng đối tượng kê khai theo cấp bậc và mức độ rủi ro; đầu tư mạnh cho hạ tầng kỹ thuật số và liên thông dữ liệu; điều chỉnh mức độ công khai hợp lý và thường xuyên cập nhật danh mục tài sản kê khai để thích ứng với các loại tài sản mới.

Tại hội thảo, các chuyên gia quốc tế cũng đã giải đáp một số câu hỏi liên quan đến các tình huống thực tế về kê khai tài sản, thu nhập theo quy định của nước mình. Đồng thời trao đổi thêm về cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích, trách nhiệm giải trình nguồn gốc tài sản và kinh nghiệm xử lý đối với trường hợp tài sản tăng bất thường không thể giải trình hợp lý.

Đây cũng là những kinh nghiệm thiết thực để Việt Nam tham khảo trong quá trình hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về kê khai tài sản, thu nhập thời gian tới.