PGS.TS Đinh Văn Châu - Hiệu trưởng Trường Đại học Điện lực. Ảnh: ĐHĐL

Trao đổi về chiến lược định hình nguồn nhân lực tương lai, PGS.TS Đinh Văn Châu - Hiệu trưởng Trường Đại học Điện lực khẳng định, quy hoạch ngành đào tạo tuyệt đối không thể cắt giảm theo phong trào hay chạy theo những cái tên bóng bẩy.

Vấn đề cốt lõi là phải chuyển từ việc đào tạo dựa trên năng lực sẵn có của nhà trường sang việc kiến tạo chính xác những năng lực chiến lược mà đất nước cần trong 10 đến 20 năm tới.

Quy hoạch nhân lực phải đi trước một bước

- Phóng viên: Thưa ông, trước sự biến đổi vũ bão của công nghệ và kinh tế hiện nay, dường như câu chuyện quy hoạch đào tạo đại học không chỉ còn gói gọn trong việc mở thêm hay đóng lại một ngành học?

+ PGS.TS Đinh Văn Châu: Thách thức lớn nhất của giáo dục đại học hiện nay hoàn toàn không phải là thiếu ngành đào tạo, mà chính là nguy cơ nguồn nhân lực được đào tạo không theo kịp tốc độ biến đổi của nền kinh tế.

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, tự động hóa, chuyển dịch năng lượng và các mô hình sản xuất xanh đang liên tục định hình lại thị trường lao động. Những kỹ năng từng là lợi thế trong quá khứ có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời nếu không được cập nhật và nâng cấp thường xuyên.

Nếu trước đây, một ngành đào tạo có thể duy trì ổn định trong nhiều năm thì hiện nay, vòng đời tri thức ngày càng ngắn lại và ranh giới giữa các ngành ngày càng mở rộng. Vì thế, quy hoạch ngành đào tạo không còn đơn thuần là duy trì một chương trình truyền thống hay mở thêm ngành mới.

Xa hơn, đó là bài toán dự báo và xác định những năng lực cốt lõi mà đất nước sẽ cần trong 10 đến 20 năm tới, từ đó định vị vai trò của từng cơ sở giáo dục đại học trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai.

Đào tạo đại học không chỉ để đáp ứng nhu cầu nhân lực của hiện tại mà bắt buộc phải đi trước một bước, tạo dựng những năng lực chiến lược nhằm phục vụ các mục tiêu phát triển dài hạn của quốc gia.

- Phóng viên: Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những đợt điều chỉnh quy mô lớn trong hệ thống giáo dục đại học. Theo ông, Việt Nam có thể rút ra bài học gì từ những cuộc “tái cơ cấu” mạnh mẽ này?

+ PGS.TS Đinh Văn Châu: Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, quy hoạch đào tạo ngày càng gắn chặt với chiến lược phát triển kinh tế, khoa học - công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nhìn sang Trung Quốc, trong giai đoạn 2021 - 2025, họ đã thực hiện một đợt điều chỉnh quy mô lớn với việc mở mới hơn 10.000 điểm ngành và chương trình đào tạo, trong khi hủy bỏ hoặc tạm dừng tuyển sinh hơn 12.000 điểm ngành. Dù không thể hiểu đơn giản là hàng chục nghìn ngành học đã bị “xóa sổ”, nhưng những con số này cho thấy tốc độ tái cơ cấu vô cùng quyết liệt nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

PGS.TS Đinh Văn Châu - Hiệu trưởng Trường Đại học Điện lực phát biểu tại Lễ trao bằng tốt nghiệp đợt 1 năm 2026. Ảnh: ĐHĐL

Đằng sau sự điều chỉnh đó là tư duy gắn đào tạo với chiến lược nhân lực quốc gia, đổi mới công nghệ và năng lực cạnh tranh công nghiệp. Thay vì duy trì những ngành học không còn phù hợp, các trường đại học được khuyến khích mở rộng các lĩnh vực mới liên quan đến công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, sản xuất tiên tiến và kinh tế xanh.

Đối với Việt Nam, bài học quan trọng nhất không phải là cắt giảm ngành đào tạo theo phong trào và càng không phải chạy theo những “tên gọi thời thượng”. Điều cần thiết là xây dựng một phương thức quy hoạch ngành đào tạo dựa trên dữ liệu, dự báo nhu cầu nhân lực, năng lực thực tế của cơ sở giáo dục đại học và định hướng phát triển của đất nước.

Chuyển từ “phối hợp” sang “đồng kiến tạo” nguồn nhân lực

- Phóng viên: Khi nhắc đến AI, người ta thường nghĩ ngay đến phần mềm hay thuật toán. Tuy nhiên, dưới góc độ của một cơ sở đào tạo hạ tầng trọng yếu, ông nhìn nhận thế nào về mối tương quan giữa AI và năng lượng?

+ PGS.TS Đinh Văn Châu: AI thường được nhắc đến như câu chuyện của thuật toán, phần mềm và dữ liệu, tuy nhiên, phía sau sự phát triển của AI là một hệ sinh thái hạ tầng phức tạp mà trong đó năng lượng giữ vai trò nền tảng. Các trung tâm dữ liệu, hệ thống tính toán hiệu năng cao, công nghệ bán dẫn và những nền tảng số hiện đại đều cần một nguồn điện ổn định và tin cậy.

Ở chiều ngược lại, AI cũng đang mở ra những cơ hội mới và đột phá cho ngành năng lượng. Công nghệ này có thể hỗ trợ dự báo phụ tải chính xác hơn, tối ưu vận hành hệ thống điện, nâng cao khả năng tích hợp năng lượng tái tạo, phát hiện sớm các nguy cơ sự cố và tăng cường an toàn, độ tin cậy của lưới điện.

Mối quan hệ giữa AI và năng lượng vì thế không chỉ là quan hệ cung ứng đơn thuần, mà ngày càng trở thành mối quan hệ tương hỗ, trong đó mỗi lĩnh vực đều tạo động lực phát triển cho lĩnh vực còn lại.

PGS.TS Đinh Văn Châu - Hiệu trưởng Trường Đại học Điện lực phát biểu tại hội nghị triển khai quyết định sáp nhập Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Thương mại vào Trường Đại học Điện lực. Ảnh: ĐHĐL

- Phóng viên: Mối quan hệ tương hỗ này chắc chắn sẽ định hình lại chân dung của người lao động. Vậy thưa ông, Trường Đại học Điện lực đang chuẩn bị cho thế hệ nhân lực mới này như thế nào?

+ PGS.TS Đinh Văn Châu: Yêu cầu chuyển đổi tư duy quy hoạch càng trở nên cấp thiết khi ngành năng lượng đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc nhất trong nhiều thập niên. Thế giới không chỉ cần những kỹ sư điện theo mô hình truyền thống, mà cần đội ngũ chuyên gia có khả năng kết hợp nhiều lĩnh vực: Kỹ thuật điện, công nghệ số, dữ liệu, tự động hóa, an ninh mạng, quản trị hệ thống và phát triển bền vững.

Điện lực trong tương lai không chỉ là các nhà máy điện, đường dây truyền tải hay trạm biến áp, mà còn là hệ thống dữ liệu, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và các giải pháp phát triển xanh.

Nằm ở giao điểm giữa giáo dục đại học, công nghệ năng lượng và nhu cầu nhân lực cho lĩnh vực hạ tầng trọng yếu, chúng tôi định hướng quy hoạch ngành đào tạo giai đoạn 2026 - 2035 theo mô hình phát triển năng lực đa tầng.

Sinh viên ra trường phải vững nền tảng kỹ thuật, làm chủ công nghệ số, hiểu thị trường năng lượng và có khả năng thích ứng nhanh. Ưu tiên hàng đầu của trường là phát triển nhóm ngành về lưới điện thông minh, hệ thống điện số, năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, hydrogen và điện tử công suất.

Đặc biệt, nhóm ngành AI, dữ liệu và tự động hóa trong năng lượng sẽ không đào tạo chung chung, mà tập trung vào các ứng dụng AI trong hệ thống điện, dự báo phụ tải, bảo trì dự báo và tối ưu vận hành.

Bên cạnh đó, sự phát triển của các lĩnh vực như an toàn năng lượng, điện hạt nhân, bán dẫn công suất, thiết bị điện thông minh và xe điện cũng mở ra những hướng đào tạo mới.

Cần nhấn mạnh rằng, hệ thống năng lượng hiện đại không chỉ cần kỹ sư mà còn khát đội ngũ chuyên gia về kinh tế năng lượng, quản trị dự án, tài chính xanh, thị trường carbon, pháp luật điện lực và quản trị phát triển bền vững.

- Phóng viên: Để hiện thực hóa định hướng này và thực sự biến giáo dục đại học thành đòn bẩy cho nền kinh tế, cơ chế hợp tác giữa các bên cần có sự dịch chuyển ra sao, thưa ông?

+ PGS.TS Đinh Văn Châu: Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày, quy hoạch ngành đào tạo sẽ khó thành công nếu chỉ là nỗ lực đơn độc của từng trường đại học. Mối quan hệ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp cần chuyển mạnh mẽ từ phối hợp sang đồng kiến tạo.

Nhà nước giữ vai trò định hướng chiến lược, dự báo nhu cầu nhân lực, hoàn thiện thể chế và có cơ chế đầu tư trọng điểm cho các lĩnh vực cốt lõi như năng lượng, AI, bán dẫn, an ninh mạng và chuyển đổi xanh.

Nhà trường là trung tâm thiết kế chương trình đào tạo theo năng lực nghề nghiệp, gắn với vị trí việc làm. Trong khi đó, doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên sau tốt nghiệp, mà cần tham gia ngay từ quá trình xây dựng chương trình, xác định chuẩn năng lực, cung cấp dữ liệu thực tiễn, tham gia giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu và đánh giá chất lượng đào tạo.

Trường Đại học Điện lực xác định đại học không chỉ đào tạo người học ở độ tuổi 18 đến 22, mà phải trở thành nơi cập nhật tri thức suốt đời cho kỹ sư, cán bộ quản lý, chuyên gia vận hành và lãnh đạo doanh nghiệp thông qua các chương trình mở rộng đào tạo ngắn hạn và bồi dưỡng lại.

Hơn thế nữa, một trường đại học kỹ thuật có trách nhiệm không chỉ công bố tri thức, mà còn phải trực tiếp giải quyết các bài toán quốc gia và doanh nghiệp. Chúng tôi gắn nghiên cứu khoa học với thực tiễn sản xuất nhằm giải quyết triệt để các vấn đề như tối ưu vận hành lưới điện, giảm tổn thất điện năng, tích hợp nguồn tái tạo, bảo trì dự báo thiết bị, an toàn thông tin hệ thống điều khiển, quản lý phụ tải, tiết kiệm năng lượng trong công nghiệp và mô hình hóa thị trường điện.

Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi sâu sắc này!