Khi nói về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, lãnh đạo Đảng, Nhà nước nhiều lần lưu ý, việc này phải gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm soát quyền lực.

Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã thông qua kết luận về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Ảnh: TTXVN

“Phân cấp không phải là chuyển gánh nặng xuống cấp dưới mà là chuyển thẩm quyền, nguồn lực, dữ liệu, công cụ thực thi và trách nhiệm một cách rõ ràng, minh bạch, có kiểm soát. Đồng thời, phải tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ.

Phân quyền mạnh, đội ngũ cán bộ rất quan trọng

Tính đến ngày 1/7, chính quyền địa phương cấp tỉnh đã thực hiện 1.382 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền từ Trung ương; cấp xã thực hiện 938 nhiệm vụ - một khối lượng rất lớn.

Theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Chính phủ thời gian tới là tiếp tục rà soát, phân cấp, phân quyền, phân định rõ thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương.

“Chính phủ không làm thay địa phương. Nhà nước không làm thay thị trường, không làm thay xã hội mà tạo khuôn khổ pháp lý, mở rộng không gian điều phối và huy động nguồn lực xã hội”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Việc phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền được rà soát, điều chỉnh theo nguyên tắc “một việc - một cơ quan chủ trì - một người chịu trách nhiệm chính”; từng bước khắc phục tình trạng chồng chéo, bỏ sót việc, đùn đẩy, không rõ ai chịu trách nhiệm đến cùng.

Trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ cho rằng, chủ trương phân cấp, phân quyền của Đảng là “rất lớn, rất trúng và đúng”.

Theo ông Tạ Văn Hạ, mục tiêu của phân cấp, phân quyền là lấy người dân làm trung tâm, do đó cần tăng cường năng lực cho cấp cơ sở. Tuy nhiên, để tổ chức thực hiện có hiệu quả, phải bảo đảm nhiều điều kiện đi kèm.

“Đội ngũ cán bộ là điều kiện quan trọng nhất”, ông Tạ Văn Hạ nhấn mạnh. Cùng với đó là các điều kiện để thực hiện những nhiệm vụ được giao như cơ sở vật chất, trang thiết bị; chính sách đãi ngộ và thu hút người có năng lực, phẩm chất.

Một yếu tố khác là sự chỉ đạo, liên thông trong cơ sở dữ liệu; đồng thời cần phối hợp chặt chẽ, hướng dẫn và hoàn thiện hệ thống pháp luật. “Luật phải hoàn thiện, pháp luật phải rõ để người làm yên tâm”, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội nói.

Theo ông Tạ Văn Hạ, khi giao quyền phải gắn với trách nhiệm và kiểm soát chặt chẽ ở các khâu. Song song với đó là cải cách thủ tục hành chính, công khai, minh bạch, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số.

Đề cập đến yêu cầu trao quyền lớn hơn cho địa phương, đặc biệt là cấp cơ sở, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội cho rằng điều này nhất thiết phải đi đôi với kiểm soát quyền lực.

Trước hết, quyền hạn phải được xác định rõ bằng pháp luật, công khai những việc được làm và những việc không được làm. Ông Hạ đặc biệt nhấn mạnh đến việc chọn cán bộ.

“Công tác cán bộ là quan trọng nhất, anh chọn được đúng người đủ năng lực, đủ phẩm chất, chuyên môn, tay nghề, kỹ thuật đáp ứng được công việc thì tự người ta đã kiểm soát được”, ông Tạ Văn Hạ nói.

Từ góc nhìn này, ông cho rằng cần lựa chọn đúng người có đủ phẩm chất và năng lực, đồng thời đề cao khả năng tự kiểm soát của mỗi cán bộ. Cùng với đó là vai trò của các cơ quan thanh tra, kiểm tra, giám sát trong kiểm soát quyền lực, phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa.

Công khai - một hình thức kiểm soát quyền lực “ít tốn kém nhất”

Nguyên Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Hà Sỹ Đồng cho rằng, phân quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý; kiểm soát quyền lực cũng không có nghĩa là cấp trên giữ lại quyền quyết định của cấp dưới.

“Phân quyền thực chất là chuyển từ cơ chế “xin phép trước” sang cơ chế “chủ động quyết định và chịu trách nhiệm”, còn cấp trên chuyển mạnh sang xây dựng luật chơi và giám sát việc tuân thủ luật chơi”, ông nêu quan điểm.

Theo ông Hà Sỹ Đồng, thẩm quyền phải rõ. Một việc chỉ nên có một cấp chịu trách nhiệm chính.

“Tôi rất quan tâm đến nguyên tắc: một việc - một đầu mối - một người chịu trách nhiệm - một thời hạn giải quyết”, nguyên Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị chia sẻ. Khi trách nhiệm bị chia cho nhiều cơ quan, cuối cùng rất khó xác định ai chịu trách nhiệm. Và “đây cũng là mảnh đất dễ phát sinh trì trệ và né tránh”.

Một cơ chế khác là phải chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với những lĩnh vực đủ điều kiện. Bởi, theo ông Hà Sỹ Đồng, nếu mọi quyết định của địa phương đều phải xin ý kiến nhiều cơ quan Trung ương thì phân cấp sẽ mất ý nghĩa.

Nhưng để hậu kiểm hiệu quả, dữ liệu phải minh bạch và có khả năng giám sát theo thời gian thực. Những lĩnh vực có nguy cơ cao như đất đai, đầu tư công, đấu thầu, tài sản công, khoáng sản, quy hoạch phải được số hóa và công khai tối đa theo quy định.

“Công khai chính là một trong những hình thức kiểm soát quyền lực hiệu quả và ít tốn kém nhất. Khi một quyết định có thể được xã hội giám sát thì người ký quyết định sẽ phải cân nhắc trách nhiệm của mình kỹ hơn”, ông Đồng nêu quan điểm.

Đi kèm với đó là phải kiểm soát được xung đột lợi ích, tăng trách nhiệm giải trình của người đứng đầu và nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra, kiểm toán nhưng “tuyệt đối tránh chồng chéo”.

Nguyên Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị lưu ý, một cơ chế quản trị tốt phải đạt được hai mục tiêu tưởng như trái ngược nhưng thực chất bổ trợ cho nhau: Người muốn làm sai thì rất khó làm, nhưng người muốn làm đúng và dám chịu trách nhiệm thì phải có đủ không gian để hành động.

“Nếu vì lo ngại sai phạm mà thiết kế quá nhiều tầng kiểm soát, cuối cùng cán bộ sẽ chọn giải pháp an toàn nhất là không quyết định. Mà trong quản trị phát triển, nhiều khi không quyết định, quyết định chậm cũng gây ra lãng phí rất lớn về thời gian, nguồn lực và cơ hội phát triển”, theo lời ông Hà Sỹ Đồng.

Đề cập chủ trương khuyến khích cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ cho rằng đây là chủ trương cần thiết, nhất là đối với những trường hợp có rủi ro và không đạt được hiệu quả như mong muốn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là bỏ qua yêu cầu về năng lực, phẩm chất và trách nhiệm của người được giao nhiệm vụ.

Người dám nghĩ, dám làm phải đồng thời dám chịu trách nhiệm. Nếu quyết định gây thiệt hại thì tùy theo mức độ vi phạm, động cơ và các quy định của tổ chức, pháp luật để xem xét.

“Tư duy dám nghĩ, dám làm phải xuất phát từ một người có trí tuệ, bản lĩnh, năng lực”, ông Tạ Văn Hạ nói, đồng thời cho rằng trong cơ chế tập thể lãnh đạo, cá nhân chịu trách nhiệm, người đưa ra sáng kiến phải thuyết phục được tập thể đồng thuận.

Thanh tra phải chuyển mạnh sang cảnh báo sớm rủi ro

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội cho rằng cơ quan thanh tra phải phát hiện dấu hiệu và đưa ra cảnh báo, nhất là trong những lĩnh vực nhạy cảm, dễ xảy ra tham nhũng, tiêu cực.

Theo ông Tạ Văn Hạ, các kết luận thanh tra phải được công bố, phổ biến để các đơn vị khác rút kinh nghiệm. Những khuyến nghị, cảnh báo của cơ quan thanh tra cũng cần được phát huy.

“Mục tiêu không chỉ là phát hiện sai phạm, mà thanh tra phải chuyển mạnh sang cảnh báo sớm và bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung”, ông Tạ Văn Hạ nêu quan điểm và nhấn mạnh, cần đổi mới phương pháp thanh tra để hoạt động này không tạo tâm lý nặng nề đối với người được thanh tra.

Hoạt động thanh tra, theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội, cần hướng tới mục tiêu để “người được thanh tra, kiểm tra cũng mong muốn được thanh tra, kiểm tra để sớm phát hiện ra, cảnh báo sớm những vấn đề”.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Đại biểu thành phố Hải Phòng) nhìn nhận, phân cấp, phân quyền mạnh hơn thì yêu cầu kiểm soát quyền lực cũng phải mạnh hơn. Đây chính là một trong những yêu cầu quan trọng đối với ngành Thanh tra trong giai đoạn hiện nay.

“Thanh tra cần chuyển mạnh từ tư duy chủ yếu “phát hiện và xử lý sai phạm đã xảy ra” sang “nhận diện và cảnh báo nguy cơ trước khi sai phạm xảy ra”, bà Nga nêu quan điểm.

Theo bà Nguyễn Thị Việt Nga, một kết luận thanh tra tốt không chỉ nêu ra ai sai, sai ở đâu, phải thu hồi bao nhiêu tiền, mà quan trọng hơn là phải trả lời được: Vì sao sai phạm có thể xảy ra, quy định nào còn sơ hở, quy trình nào còn thiếu kiểm soát và cần sửa đổi điều gì để sai phạm không lặp lại.

Đặc biệt, đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, qua thực tiễn thanh tra, cần tổng hợp được những dạng vi phạm có tính hệ thống, những lĩnh vực thường xuyên phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực để kiến nghị hoàn thiện thể chế.

“Nếu cùng một dạng sai phạm lặp lại ở nhiều địa phương, nhiều năm, thì bên cạnh trách nhiệm của cá nhân, tổ chức vi phạm, chúng ta cần đặt câu hỏi liệu có “khoảng trống”, sự chồng chéo hoặc bất hợp lý trong chính sách hay không”, bà Nguyễn Thị Việt Nga nói.

Đại biểu Quốc hội cũng cho rằng cần tăng cường ứng dụng dữ liệu và công nghệ để thanh tra chuyển dần sang quản trị rủi ro, lựa chọn đúng lĩnh vực, dự án, giao dịch có dấu hiệu bất thường để kiểm tra, thay vì dàn trải.

Một yêu cầu rất quan trọng khác là phải theo dõi đến cùng việc thực hiện kết luận và kiến nghị sau thanh tra.

“Giá trị của thanh tra không chỉ nằm ở một bản kết luận, mà nằm ở những thay đổi diễn ra sau kết luận đó: Tài sản được thu hồi, trách nhiệm được xử lý, kẽ hở được bịt lại và thể chế được hoàn thiện hơn”, theo lời bà Nguyễn Thị Việt Nga.

Bài 3: "Thanh tra phải làm cho người làm sai sợ kỷ cương, người làm đúng tin vào pháp luật"