(Thanh tra) - Để hoạt động đối thoại thực sự phát huy hiệu quả, cần đặc biệt chú trọng việc tuân thủ đầy đủ các quy định về trường hợp phải đối thoại, thẩm quyền chủ trì, cũng như trình tự, thủ tục tiến hành đối thoại.
Đối thoại được xem là một biện pháp quan trọng trong giải quyết khiếu nại, qua đó các nội dung khiếu nại được đưa ra để trao đổi, làm rõ, làm cơ sở cho việc ban hành quyết định giải quyết khiếu nại. Theo quy định pháp luật hiện hành, đối thoại là một thủ tục bắt buộc trong giải quyết khiếu nại ở đa số các trường hợp. Do đó, người giải quyết khiếu nại phải nghiêm túc thực hiện, nếu thiếu là vi phạm về trình tự, thủ tục trong giải quyết khiếu nại.
Thứ nhất, đối thoại giúp làm rõ nội dung khiếu nại, yêu cầu của người khiếu nại và hướng giải quyết khiếu nại một cách công khai, dân chủ.
Nếu như việc xác minh thu thập tài liệu, chứng cứ làm rõ nội dung khiếu nại được coi là quá trình của cơ quan giải quyết thì khi đối thoại các tài liệu, chứng cứ được đưa ra công khai và các bên có quyền trình bày ý kiến làm rõ, định hướng cho việc giải quyết khiếu nại.
Ưu thế của đối thoại là ở chỗ: Công khai, cùng xác định sự kiện, từ đó tìm ra sự thật và đề xuất giải pháp giải quyết mà các bên được xem xét, lắng nghe, trao đổi. Đặc biệt, trong trường hợp tài liệu, chứng cứ chưa thực sự rõ ràng, quy định của pháp luật còn có những bất cập, mâu thuẫn thì việc đối thoại làm rõ là hết sức quan trọng.
Thứ hai, đối thoại giúp cho việc giải quyết khiếu nại được thấu tình, đạt lý.
Hiện nay, nhiều vụ việc giải quyết khiếu nại gặp khó khăn do những bất cập về chính sách, pháp luật, về cơ chế quản lý, khác biệt về nhận thức giữa người dân và cơ quan quản lý Nhà nước.
Bởi thế, giải quyết khiếu nại cần có đối thoại như một phương pháp nhằm giúp cho các bên có sự gặp gỡ, trao đổi để các vấn đề được “thấu tình, đạt lý”... Từ đó đưa đến nhận thức đúng đắn về vụ việc, cùng thấy những bất cập và đi đến thống nhất phương án giải quyết. Điều này sẽ giúp cho vụ việc khiếu nại được giải quyết triệt để và khi ban hành quyết định giải quyết các bên sẽ tự nguyện thi hành.
Từ thực tiễn các vụ, việc khiếu nại tồn đọng, kéo dài, phức tạp những năm qua cho thấy, nhiều vụ việc khiếu nại tưởng chừng như không thể giải quyết được nhưng thông qua đối thoại các vấn đề dần dần được làm sáng tỏ. Các bên, nhất là người khiếu nại được giải thích cặn kẽ và thuyết phục nên từ bỏ những đòi hỏi vô lý hoặc người bị khiếu nại thấy được sai sót của mình để khắc phục sửa chữa.
Thứ ba, đối thoại giúp tăng cường tính công khai dân chủ, bảo đảm tính khách quan trong giải quyết khiếu nại.
Đối thoại là việc gặp gỡ trực tiếp, trao đổi công khai. Qua đối thoại, các bên có điều kiện trình bày quan điểm, những vướng mắc và những yêu cầu, đề nghị của mình. Qua đó, cũng cung cấp thêm thông tin, tài liệu, phản biện, chứng minh cho các nhận định; các bên có hiểu biết, nhận thức toàn diện về vụ việc.
Thứ tư, đối thoại thể hiện tính dân chủ, sự gắn kết giữa Nhà nước với Nhân dân.
Thực hiện có hiệu quả đối thoại trong quá trình giải quyết khiếu nại là một trong những biểu hiện của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đề cao pháp luật, pháp chế. Khi đối thoại thông qua việc trả lời và giải thích các quy định của pháp luật, các bên tham gia đối thoại còn được tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về khiếu nại nói riêng và pháp luật nói chung.
Bên cạnh đó, ở góc độ nhân văn hơn, đối thoại cũng là dịp để cán bộ, lãnh đạo các cấp thể hiện bản lĩnh và phẩm chất của mình và sự gắn kết với Nhân dân.
Đối thoại có vai trò quan trọng trong giải quyết khiếu nại. Do vậy, pháp luật về khiếu nại quy định rõ các trường hợp bắt buộc phải đối thoại khi giải quyết khiếu nại, trách nhiệm trong tổ chức đối thoại, người trực tiếp tiến hành đối thoại cũng như thủ tục thực hiện việc đối thoại.
Thứ nhất, quy định về các trường hợp phải tổ chức đối thoại trong giải quyết khiếu nại.
Theo quy định tại Điều 30 Luật Khiếu nại, trong quá trình giải quyết khiếu nại lần đầu, nếu yêu cầu của người khiếu nại và kết quả xác minh nội dung khiếu nại còn khác nhau thì người giải quyết khiếu nại tổ chức đối thoại với người khiếu nại, người bị khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan để làm rõ nội dung khiếu nại, yêu cầu của người khiếu nại và hướng giải quyết khiếu nại. Việc đối thoại phải tiến hành công khai, dân chủ.
Điều 39 Luật Khiếu nại quy định: Trong quá trình giải quyết khiếu nại lần hai, người giải quyết khiếu nại tiến hành đối thoại với người khiếu nại, người bị khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan để làm rõ nội dung khiếu nại, yêu cầu của người khiếu nại, hướng giải quyết khiếu nại.
Còn Điều 53 Luật Khiếu nại quy định về tổ chức đối thoại trong giải quyết khiếu nại quyết định kỷ luật cán bộ, công chức nêu rõ: Người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, trước khi ra quyết định giải quyết khiếu nại phải tổ chức đối thoại với người khiếu nại. Thành phần tham gia đối thoại bao gồm người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại chủ trì, người khiếu nại, người có trách nhiệm xác minh, những người khác có liên quan.
Như vậy, đối thoại được quy định là thủ tục bắt buộc trong ba trường hợp, đó là: trong quá trình giải quyết khiếu nại lần đầu, nếu yêu cầu của người khiếu nại và kết quả xác minh nội dung khiếu nại còn khác nhau; trong quá trình giải quyết khiếu nại lần hai và trong giải quyết khiếu nại quyết định kỷ luật cán bộ, công chức.
- Thứ hai, quy định về tổ chức đối thoại, người trực tiếp chủ trì đối thoại.
Theo quy định của Luật Khiếu nại thì người giải quyết khiếu nại tổ chức đối thoại với người khiếu nại, người bị khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan để làm rõ nội dung khiếu nại, yêu cầu của người khiếu nại và hướng giải quyết khiếu nại. Như vậy, trách nhiệm tổ chức đối thoại thuộc về người giải quyết khiếu nại. Người giải quyết khiếu nại phải chỉ đạo, phân công các cơ quan, tổ chức, cá nhân tham mưu để tổ chức đối thoại theo quy định.
Đối với việc trực tiếp tiến hành đối thoại, theo quy định hiện hành thì người giải quyết khiếu nại phải tiến hành đối thoại với người khiếu nại, người bị khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan. Tức là người giải quyết khiếu nại phải trực tiếp chủ trì đối thoại.
Tuy nhiên, đối với đối thoại trong quá trình giải quyết khiếu nại lần hai, theo quy định tại khoản 1, Điều 28 Nghị định số 124/2020/NĐ-CP thì người giải quyết khiếu nại lần hai là Giám đốc sở hoặc tương đương phải trực tiếp đối thoại với người khiếu nại. Người giải quyết khiếu nại lần hai là bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ, chủ tịch UBND cấp tỉnh phải trực tiếp đối thoại trong trường hợp khiếu nại phức tạp (có nhiều người cùng khiếu nại về một nội dung, có nhiều ý kiến khác nhau của các cơ quan có thẩm quyền về biện pháp giải quyết, người khiếu nại có thái độ gay gắt, dư luận xã hội quan tâm, vụ việc ảnh hưởng đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội).
Đối với các trường hợp khác, người giải quyết khiếu nại có thể phân công cấp phó của mình hoặc thủ trưởng cơ quan chuyên môn cùng cấp hoặc thủ trưởng cơ quan, đơn vị trực thuộc được giao nhiệm vụ xác minh đối thoại với người khiếu nại. Trong quá trình đối thoại, người được phân công phải kịp thời báo cáo với người giải quyết khiếu nại về những nội dung phức tạp, vượt quá thẩm quyền; kết thúc đối thoại phải báo cáo với người giải quyết khiếu nại về kết quả đối thoại và chịu trách nhiệm về nội dung báo cáo.
Thứ hai, về thủ tục tiến hành đối thoại. Theo quy định tại khoản 2, 3, 4 Điều 30 Luật Khiếu nại thì người giải quyết khiếu nại phải thực hiện các thủ tục sau để tiến hành đối thoại:
(1) Thông báo về việc tổ chức đối thoại: Người giải quyết khiếu nại có trách nhiệm thông báo bằng văn bản với người khiếu nại, người bị khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan, cơ quan, tổ chức có liên quan biết thời gian, địa điểm, nội dung việc đối thoại.
(2) Khi đối thoại, người giải quyết khiếu nại phải nêu rõ nội dung cần đối thoại, kết quả xác minh nội dung khiếu nại; người tham gia đối thoại có quyền trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ liên quan đến khiếu nại và yêu cầu của mình.
(3) Việc đối thoại phải được lập thành biên bản: Biên bản phải ghi rõ ý kiến của những người tham gia, kết quả đối thoại, có chữ ký hoặc điểm chỉ của người tham gia; trường hợp người tham gia đối thoại không ký, điểm chỉ xác nhận thì phải ghi rõ lý do; biên bản này được lưu vào hồ sơ vụ việc khiếu nại.
Đối với việc đối thoại trong giải quyết khiếu nại lần hai, theo quy định tại khoản 2, 3 Nghị định số 124/2020/NĐ-CP, thì người chủ trì đối thoại phải tiến hành đối thoại trực tiếp với người khiếu nại, người bị khiếu nại và người có quyền, lợi ích liên quan. Người chủ trì đối thoại khi đối thoại phải nêu rõ nội dung cần đối thoại, kết quả xác minh nội dung khiếu nại; người tham gia đối thoại có quyền trình bày ý kiến, bổ sung thông tin, tài liệu, bằng chứng liên quan đến khiếu nại và yêu cầu của mình.
Việc đối thoại được lập thành biên bản, ghi rõ thời gian, địa điểm, thành phần tham gia (ghi rõ người dự và người vắng mặt; trường hợp người khiếu nại không tham gia đối thoại thì ghi rõ có lý do hoặc không có lý do), nội dung, ý kiến của những người tham gia, những nội dung đã được thống nhất, những vấn đề còn có ý kiến khác nhau và có chữ ký của các bên. Biên bản được lập thành ít nhất 3 bản, mỗi bên giữ 1 bản. Kết quả đối thoại là một trong các căn cứ để giải quyết khiếu nại.
Đối thoại là một khâu quan trọng trong quy trình giải quyết khiếu nại. Việc tổ chức đối thoại không chỉ là thủ tục pháp lý mà còn là cơ hội để cơ quan giải quyết và người dân (đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, đền bù giải phóng mặt bằng ở cấp cơ sở…) làm rõ “nút thắt”, giải tỏa bức xúc, giải quyết đúng đắn vụ việc.
Do đó, để đảm bảo hiệu quả đối thoại, trước hết người giải quyết khiếu nại và cơ quan tham mưu cần thực hiện đúng quy định về các trường hợp phải tổ chức đối thoại trong giải quyết khiếu nại.
Đối thoại là có vai trò quan trọng trong quy trình giải quyết khiếu nại. Nhưng trên thực tế nhiều trường hợp không nắm rõ và không thực hiện đúng quy định về các trường hợp phải tổ chức đối thoại dẫn tới vi phạm trong giải quyết khiếu nại.
Đối với giải quyết khiếu nại lần hai và giải quyết khiếu nại quyết định kỷ luật cán bộ, công chức thì đối thoại là thủ tục bắt buộc phải thực hiện. Do vậy, trước khi ban hành quyết định giải quyết khiếu nại, người giải quyết phải tổ chức đối thoại.
Đối với giải quyết khiếu nại lần đầu, việc đối thoại phải thực hiện nếu yêu cầu của người khiếu nại và kết quả xác minh nội dung khiếu nại còn khác nhau. Do vậy, trước khi ban hành quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu bác bỏ yêu cầu của người khiếu nại thì cần tổ chức đối thoại để lắng nghe và xem xét thấu đáo.
Tiếp đó, cần lưu ý thực hiện đúng quy định về trách nhiệm chủ trì đối thoại.
Người chủ trì đối thoại có vai trò quan trọng, không chỉ điều hành buổi đối thoại mà còn là người lắng nghe, xem xét giữa một bên là kết quả xác minh, ý kiến của các cơ quan liên quan với một bên là ý kiến của người khiếu nại, từ đó có hướng giải quyết đúng đắn. Theo quy định hiện hành, người giải quyết khiếu nại có trách nhiệm chủ trì đối thoại.
Đối với giải quyết khiếu nại lần hai, nếu người giải quyết là bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ, chủ tịch UBND cấp tỉnh phải trực tiếp đối thoại trong trường hợp khiếu nại phức tạp. Đối với các trường hợp khác, người giải quyết khiếu nại có thể phân công cấp phó của mình hoặc thủ trưởng cơ quan chuyên môn cùng cấp hoặc thủ trưởng cơ quan, đơn vị trực thuộc được giao nhiệm vụ xác minh đối thoại với người khiếu nại. Kết thúc đối thoại, người được phân công phải báo cáo với người giải quyết khiếu nại về kết quả đối thoại và người giải quyết phải xem xét để giải quyết đúng đắn vụ việc, không được phó mặc cho cấp dưới.
Bên cạnh đó, phải thực hiện đúng thủ tục trong đối thoại và xử lý đúng đắn các vấn đề phát sinh.
Người giải quyết khiếu nại phải chỉ đạo cơ quan tham mưu thực hiện các thủ tục tổ chức đối thoại theo đúng quy định như: thông báo bằng văn bản với người khiếu nại, người bị khiếu nại, người có quyền và nghĩa vụ liên quan, cơ quan, tổ chức có liên quan biết thời gian, địa điểm, nội dung việc đối thoại.
Khi đối thoại, người giải quyết khiếu nại phải nêu rõ nội dung cần đối thoại, kết quả xác minh nội dung khiếu nại. Việc đối thoại phải được lập thành biên bản. Biên bản đối thoại phải ghi nhận trung thực ý kiến của các bên, kể cả những nội dung không thống nhất. Nếu người khiếu nại từ chối ký biên bản, người chủ trì yêu cầu ghi rõ lý do vào biên bản và có chữ ký của những người tham gia khác.
Một số vướng mắc phát sinh trong quá trình tổ chức đối thoại, đó là trường hợp người khiếu nại không đến đối thoại dẫn tới không thể tiến hành đối thoại được trong khi pháp luật quy định phải thực hiện đối thoại. Luật Khiếu nại năm 2011 không có quy định về xử lý trường hợp này, dẫn tới việc lúng túng trong thực hiện, có nơi dừng quá trình giải quyết.
Tuy nhiên, Luật Khiếu nại (sửa đổi, bổ sung) đã khắc phục tình trạng này với quy định tại khoản 11, Điều 2, Luật số 136/2025/QH15 (sửa đổi, bổ sung Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo) có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026.
Theo đó, người khiếu nại đã được mời đối thoại nhưng không tham gia đối thoại mà không có lý do chính đáng thì người giải quyết khiếu nại vẫn tiếp tục giải quyết khiếu nại. Còn đối với trường hợp người khiếu nại do trở ngại khách quan không thể đến đối thoại, thì người giải quyết có thể bố trí thời gian thích hợp khác để đối thoại. Để tránh quá thời hạn giải quyết trong trường hợp này, người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại tạm đình chỉ giải quyết khiếu nại. Khi căn cứ tạm đình chỉ không còn thì người giải quyết khiếu nại tiếp tục giải quyết khiếu nại và thông báo cho các bên có liên quan; thời gian tạm đình chỉ giải quyết khiếu nại không được tính vào thời hạn giải quyết khiếu nại.
Ngoài ra, cần lưu ý tăng cường các kỹ năng trong đối thoại như: chủ trì, điều hành đối thoại, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng thuyết phục, kỹ năng phân tích giải quyết vấn đề… Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng công nghệ trong tổ chức đối thoại.
Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia đối thoại và minh bạch hóa quá trình giải quyết khiếu nại.
Tóm lại, đối thoại có vai trò quan trọng trong giải quyết khiếu nại. Trong bối cảnh cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền, việc hoàn thiện cơ chế đối thoại và nâng cao chất lượng thực thi sẽ góp phần quan trọng vào việc hạn chế khiếu nại kéo dài, phức tạp và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với cơ quan quản lý Nhà nước.
