(Thanh tra) - Một hình ảnh có thể bị dựng lại, một phát ngôn có thể bị làm giả, một sự kiện có thể bị bóp méo chỉ bằng vài thao tác. Không còn dừng ở cảnh báo, thực tế cho thấy nội dung "giả" do AI tạo ra đang gia tăng rõ rệt. Những gì từng được xem là "mắt thấy, tai nghe" vì thế không còn là cơ sở đủ tin cậy để xác thực thông tin.
Trong bối cảnh công nghệ AI cho phép sản xuất hình ảnh, video với độ chân thực cao, vấn đề không còn dừng lại ở việc tin giả có tồn tại hay không, mà là làm thế nào để nhận diện đâu là thông tin đáng tin cậy, đâu là sản phẩm dàn dựng. Nói cách khác, câu hỏi đặt ra lúc này không chỉ là đúng hay sai, mà là ranh giới giữa thật và giả đang nằm ở đâu?
Những diễn biến gần đây cho thấy ranh giới "mắt thấy, tai nghe" đang bị xóa nhòa nhanh hơn nhiều người nghĩ. Tháng 11/2025, giữa lúc mưa lũ miền Trung diễn biến khắc nghiệt, mạng xã hội tràn ngập các video, hình ảnh được dựng bằng AI, mô tả thiệt hại nghiêm trọng, dựng cảnh kêu cứu, thậm chí thổi phồng mức độ tàn phá.
Vụ việc nghiêm trọng đến mức ngày 23/11/2025, Bộ Công an phải phát đi cảnh báo về tình trạng lan truyền tin giả, video và hình ảnh AI ngụy tạo liên quan đến mưa lũ miền Trung. Theo cơ quan này, bên cạnh những thông tin tích cực chia sẻ khó khăn với người dân vùng lũ, đã xuất hiện không ít trường hợp lợi dụng tình hình để phát tán nội dung sai sự thật.
Chúng ta chống tin đồn thất thiệt, tin giả, chống tin xấu độc để xây dựng một không gian mạng lành mạnh, an toàn và hữu ích cho người dân, điều đó là cần thiết.
Ông Lê Quang Tự Do, Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Đáng chú ý, nhiều nội dung được tạo dựng với tần suất dày đặc nhằm xuyên tạc, công kích chính quyền và lực lượng chức năng trong công tác ứng phó thiên tai. Một số trường hợp còn bịa đặt thông tin hàng nghìn người thiệt mạng, hàng chục nghìn người chưa được cứu trợ để "câu view", kêu gọi ủng hộ nhằm trục lợi.
Bộ Công an đánh giá các hành vi này đã "gây nhiễu loạn thông tin, làm phức tạp tình hình, gây hoang mang trong nhân dân", đặc biệt là người dân vùng lũ. Thậm chí, thông tin giả còn lan nhanh hơn cả thông tin chính thống, ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức của người dân và gây khó khăn cho công tác chỉ đạo, điều hành tại hiện trường.
"Các đối tượng cố tình tung tin giả, xuyên tạc, gây hậu quả nghiêm trọng hoặc nhằm mục đích chống phá sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật, kể cả xử lý hình sự", Bộ Công an nhấn mạnh.
Từ những vụ việc cụ thể, có thể thấy một xu hướng rõ ràng AI đang làm thay đổi cách thông tin được tạo ra, lan truyền và tiếp nhận. Các công cụ hiện nay có thể tạo video với khuôn mặt và cử chỉ giống người thật, mô phỏng giọng nói với độ chính xác cao, viết bài với ngôn ngữ trôi chảy và ghép bối cảnh một cách liền mạch. Quan trọng hơn, những công nghệ này ngày càng phổ biến, dễ tiếp cận.
Trong bối cảnh đó, theo ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, việc xác định đâu là thông tin hữu ích, đáng tin cậy ngày càng không đơn giản trong một thế giới thừa thông tin. Khi nội dung sai lệch xuất hiện dày đặc, năng lực phân định thật, giả của người dùng cũng bị thử thách.
Nhìn lại giai đoạn dịch COVID-19, ông Minh cho rằng tin giả từng bùng phát với đủ dạng thức, từ thuyết âm mưu, thông tin sai về điều trị đến các nội dung bôi xấu chính quyền, lực lượng y tế. Với sự tham gia của AI trong quá trình tạo nội dung, mức độ tinh vi của tin giả sẽ còn gia tăng.
"Chúng ta càng phải thận trọng hơn khi đọc và chia sẻ bất kỳ thông tin nào", ông Minh khuyến cáo.
Không chỉ tại Việt Nam, vấn đề này cũng đang được cảnh báo trên phạm vi toàn cầu. Phát biểu tại hội thảo về chống tin giả tổ chức tại Rabat (Maroc) tháng 12/2025, bà Latifa Akherbach, Giám đốc Cơ quan quản lý truyền thông nghe nhìn Maroc, cho rằng tin giả không còn là hiện tượng nhất thời, mà đã trở thành mối đe dọa mang tính hệ thống đối với quyền tiếp cận thông tin chính xác của người dân. Sự phát triển nhanh của AI, trong khi khuôn khổ pháp lý chưa theo kịp, đang khiến xã hội dễ bị thao túng thông tin hơn.
AI giống như một bộ não tham gia vào quá trình ra quyết định. Nếu bộ não này bị tấn công hoặc bị "đầu độc dữ liệu", nó sẽ đưa ra những quyết định sai lầm. Ngược lại, với năng lực xử lý cực nhanh, AI giúp nhận diện các mô hình tấn công và ứng phó kịp thời.
TS Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an
Không phải ngẫu nhiên mà các nội dung giả mạo có thể lan rộng và được tin tưởng. Trong môi trường mạng xã hội, người dùng thường có xu hướng tin vào những gì phù hợp với quan điểm sẵn có hoặc được lặp lại nhiều lần. Các nền tảng số, thông qua thuật toán, lại ưu tiên những nội dung gây chú ý và kích thích cảm xúc.
Khi kết hợp với AI, công nghệ vốn có khả năng tạo nội dung hàng loạt và cá nhân hóa, các thông tin sai lệch không còn lan truyền ngẫu nhiên, mà được nhắm mục tiêu, đánh trúng cảm xúc, niềm tin và định kiến của từng nhóm người. Hệ quả là niềm tin có thể được hình thành trước khi sự thật được kiểm chứng.
Theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, xu hướng sử dụng AI để tạo ảnh, video giả về thiên tai và các sự kiện xã hội đang gia tăng rõ rệt. Với độ chân thực ngày càng cao, các nội dung giả mạo khiến người dùng phổ thông gần như không thể phân biệt thật giả, từ đó gây hoang mang và tạo điều kiện cho các hành vi lừa đảo, trục lợi.
Nhìn rộng hơn, ông Phạm Tiến Dũng, Phó Chủ tịch Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA), cho rằng AI đang làm thay đổi sâu sắc các nguy cơ, thách thức an ninh mạng toàn cầu. Việc các đối tượng xấu khai thác AI để tự động hóa, mở rộng quy mô và tăng mức độ tinh vi của các chiến dịch tấn công khiến các phương thức phòng vệ truyền thống chịu sức ép lớn hơn. Đáng chú ý, nhiều mô hình AI hiện nay còn có đặc điểm khó giải thích, khó kiểm chứng và khó truy vết, khiến việc phát hiện và xử lý nội dung giả mạo trở nên phức tạp hơn.
Ở góc độ quản lý, TS Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, nhận định AI đang đặt ra nhiều thách thức chiến lược đối với an ninh quốc gia. Theo ông Quân, các mối đe dọa trên không gian mạng đang thay đổi cả về bản chất lẫn phương thức, khi tội phạm có thể sử dụng AI để tự động hóa, mở rộng quy mô và gia tăng mức độ tinh vi của các hành vi lừa đảo, giả mạo.
Thực tế tại Việt Nam đã xuất hiện nhiều hình thức như tin nhắn giả mạo ngân hàng, ứng dụng giả mạo hay các cuộc gọi sử dụng công nghệ giả giọng nói, giả hình ảnh để tạo lòng tin với nạn nhân, thậm chí giả danh cơ quan chức năng nhằm dẫn dụ chuyển tiền.
"AI không chỉ là công cụ, mà đang trở thành yếu tố định hình lại không gian an ninh mạng và an ninh quốc gia. Việc chủ động nắm bắt, làm chủ và bảo đảm an toàn cho công nghệ AI sẽ là yếu tố quyết định đối với sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia", ông Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh.
Các nền tảng đang làm gì để chặn tin giả AI?
Các nền tảng lớn như Meta, X, YouTube và TikTok đã triển khai nhiều biện pháp nhằm kiểm soát nội dung giả mạo do AI tạo ra.
Meta kết hợp thuật toán và con người để phát hiện, gắn nhãn nội dung AI, đồng thời ưu tiên nguồn tin đáng tin cậy. X dựa vào cộng đồng với tính năng Community Notes để bổ sung ngữ cảnh cho nội dung gây hiểu lầm. YouTube chủ động gỡ bỏ nội dung vi phạm và hạn chế đề xuất các video có rủi ro, kết hợp kiểm duyệt thủ công và học máy. TikTok áp dụng công nghệ nhận diện nội dung AI và yêu cầu người dùng tự khai báo khi đăng tải.
Tuy vậy, thực tế cho thấy tin giả vẫn lan rộng, cho thấy các biện pháp hiện nay chưa đủ. Bên cạnh công nghệ và chế tài, việc nâng cao kỹ năng nhận diện thông tin của người dùng vẫn được xem là giải pháp lâu dài. Cuộc chiến chống tin giả vì thế đòi hỏi sự phối hợp của nền tảng, cơ quan quản lý và chính người sử dụng trong bối cảnh AI ngày càng tinh vi.
Trước làn sóng AI, khi ranh giới thật, giả ngày càng mong manh, vấn đề không chỉ là nhận diện tin giả, mà là làm thế nào để chủ động dẫn dắt thông tin và "phủ xanh" không gian mạng bằng nội dung chính thống.
Bài 3: Không thể chỉ phòng thủ trên "mặt trận nhận thức số"
