(Thanh tra) - Chỉ bằng vài câu lệnh, trong ít phút, một video giả, một phát ngôn bị sửa lại hay một câu chuyện hoàn toàn bịa đặt có thể được tạo ra nhờ trí tuệ nhân tạo (AI). Khi công nghệ bị lợi dụng, tin giả không còn là hiện tượng cá biệt mà đang được sản xuất như một "nhà máy khổng lồ" trên không gian mạng.
Trí tuệ nhân tạo bị lợi dụng để sản xuất tin giả, nội dung sai lệch với tốc độ công nghiệp, không gian mạng đang trở thành một "trận địa tư tưởng" mới, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải giữ vững nền tảng tư tưởng trước "cơn bão" AI.
Từ những video tưởng như vô hại để câu view đến các nội dung giả mạo phát ngôn, xuyên tạc chính sách, tin giả do AI tạo ra đang xuất hiện ngày càng nhiều trên không gian mạng.
Tháng 1/2026, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (PA05), Công an TP Hà Nội đã xử phạt một trường hợp đăng tải video được tạo dựng bằng AI, giả mạo đại biểu Quốc hội phát biểu tại hội trường. Đoạn video mang tiêu đề "Bác đại biểu nói thay lời ý dân hay nhất năm 2025" chứa nội dung sai lệch về chính sách thuế, thu hút nhiều lượt xem và bình luận đồng tình, gây dư luận xấu.
Cũng tại Hà Nội, một trường hợp khác bị xử lý vì dựng video "truyền nhân Lạc Long Quân" cưỡi trăn bơi giữa hồ Hoàn Kiếm. Hình ảnh hoàn toàn bịa đặt, nhưng vẫn lan truyền mạnh nhằm mục đích "câu like", "câu view", làm méo mó hình ảnh di tích lịch sử, văn hóa.
Tình trạng tương tự cũng được ghi nhận tại nhiều địa phương khác. Vào ngày 8/1/2026, cơ quan chức năng của TP.HCM cho biết đã xác minh, xử lý hai trường hợp đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật được tạo dựng bằng AI.
Trước đó, mạng xã hội lan truyền thông tin cho rằng MC, nghệ sĩ Quyền Linh bị bắt tạm giam. Tuy nhiên, qua xác minh, cơ quan chức năng khẳng định đây là nội dung bịa đặt, nhằm dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực.
Đầu tháng 4/2026, tại Lâm Đồng, ba cá nhân bị xử phạt tổng cộng 22,5 triệu đồng vì sử dụng AI và các công cụ dựng video để tạo ra hàng loạt nội dung xuyên tạc, xúc phạm uy tín lực lượng Quân đội Nhân dân Việt Nam. Các video với tiêu đề giật gân như "Lính mới bị đánh hội đồng", "Cha lái tàu chiến cứu con"… đã thu hút hàng chục nghìn lượt xem, gây bức xúc dư luận.
Lan tỏa thông tin tích cực, kết hợp hài hòa "xây" và "chống"
Trong bối cảnh AI bùng nổ, không gian mạng trở thành "mặt trận" quan trọng của môi trường thông tin. Nghị quyết 35-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định cần kết hợp "xây" và "chống", trong đó lấy lan tỏa thông tin tích cực làm trọng tâm.
Để "phủ xanh" thông tin, các chuyên gia cho rằng cần đồng bộ nhiều giải pháp như chủ động sản xuất nội dung chính thống, tăng độ phủ thông tin tích cực; phát huy vai trò báo chí, KOL và lực lượng nòng cốt; ứng dụng công nghệ để phát hiện, xử lý tin giả; đồng thời nâng cao kỹ năng nhận diện thông tin cho người dùng.
Khi thông tin tích cực trở thành dòng chảy chủ lưu, môi trường mạng sẽ dần được "làm sạch", góp phần củng cố niềm tin và hạn chế tác động của tin giả.
Những vụ việc nêu trên là những ví dụ cho thấy việc lợi dụng AI để tạo và lan truyền tin giả không còn là hiện tượng cá biệt, mà đang trở thành vấn đề "bất thường" trong môi trường thông tin số.
Mặt khác, cách thức lan truyền thông tin trên không gian mạng cũng góp phần làm gia tăng mức độ ảnh hưởng của thông tin giả mạo. Hiện nay, phần lớn người dùng tiếp cận thông tin qua các nền tảng như Facebook, TikTok và YouTube. Các nền tảng này vận hành dựa trên thuật toán đề xuất nội dung, ưu tiên những gì có khả năng thu hút sự chú ý và giữ chân người dùng lâu nhất.
Theo báo cáo Digital 2025 của We Are Social, trung bình mỗi người dành hơn 6 giờ mỗi ngày trên Internet, trong đó phần lớn thời gian là trên mạng xã hội. Điều này đồng nghĩa với việc một nội dung sai lệch, nếu "đúng gu" thuật toán, có thể lan nhanh với tốc độ vượt xa khả năng kiểm chứng của người dùng.
Theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, việc sử dụng AI để tạo nội dung giả hiện đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, khi các công cụ ngày càng dễ tiếp cận và có độ chân thực cao. Điều này khiến tin giả không chỉ lan nhanh hơn mà còn khó nhận diện hơn đối với người dùng phổ thông.
Không chỉ dừng ở phạm vi trong nước, các nghiên cứu quốc tế cũng cho thấy mức độ lan truyền đáng lo ngại của tin giả. Năm 2023, Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) - Mỹ công bố kết quả nghiên cứu cho thấy, tin giả có thể lan nhanh hơn tin thật tới 6 lần trên mạng xã hội.
Cùng thời điểm trên, UNESCO cảnh báo thông tin sai lệch không chỉ lan nhanh mà còn để lại hệ lụy lâu dài về chính trị, kinh tế và xã hội. Trong khi đó, theo Viện Báo chí Quốc tế (IPI), có tới 75% nội dung sai lệch được người dùng chia sẻ lại mà không qua kiểm chứng, góp phần tạo thành "vòng xoáy" lan truyền trong môi trường truyền thông số.
Tuy vậy, nguy cơ không chỉ nằm ở việc AI tạo ra nội dung giả. Điều đáng lo hơn là các nội dung này có thể được thuật toán khuếch đại, đưa đến đúng nhóm người dễ tin nhất, vào đúng thời điểm dễ tác động nhất, từ đó làm gia tăng ảnh hưởng và khó kiểm soát hơn.
Điều đáng lo ngại hơn là tin giả không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin sai, mà còn tác động trực tiếp đến cách người dùng suy nghĩ và hình thành niềm tin. Trong môi trường mạng xã hội, người dùng có xu hướng tin vào những gì phù hợp với quan điểm sẵn có, hoặc được lặp lại nhiều lần. Khi kết hợp với khả năng cá nhân hóa của AI, các nội dung sai lệch có thể được "may đo" cho từng nhóm đối tượng, khiến tác động trở nên mạnh hơn. Khi đó, niềm tin có thể được hình thành trước khi sự thật được kiểm chứng.
"Lá chắn" đầu tiên là người dùng
Từ ngày 1/7/2025, Luật An ninh mạng (sửa đổi) có hiệu lực, bổ sung nhiều quy định nhằm tăng cường quản lý và xử lý hành vi phát tán thông tin sai sự thật trên không gian mạng.
Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng pháp luật và công nghệ luôn có độ trễ nhất định, trong khi tin giả có thể lan truyền chỉ trong thời gian rất ngắn. Do đó, trước khi cơ quan chức năng hay các nền tảng kịp vào cuộc, "lá chắn" đầu tiên vẫn là sự tỉnh táo của mỗi người dùng.
Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện AI và tin giả không chỉ là vấn đề công nghệ, mà là thách thức đối với môi trường thông tin, niềm tin xã hội và cả an ninh, trật tự.
Chia sẻ với Báo Thanh tra, ông Lê Thọ Bình, Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam cho biết, tin giả do AI tạo ra đang trở thành thách thức an ninh thông tin lớn của kỷ nguyên số. Nếu trước đây, tin giả chủ yếu do con người tạo ra thủ công, thì nay quá trình này đã được "công nghiệp hóa".
Chỉ cần vài câu lệnh, một cá nhân có thể tạo ra hàng trăm, thậm chí hàng nghìn nội dung giả trong thời gian ngắn, với chi phí gần như bằng không.
Không chỉ dừng ở số lượng, mức độ tinh vi của tin giả cũng gia tăng đáng kể khi AI có thể mô phỏng hình ảnh, giọng nói, bối cảnh với độ chân thực cao, khiến người dùng khó phân biệt thật - giả.
Theo ông Bình, sự khác biệt của tin giả thời AI nằm ở ba yếu tố: Tốc độ và quy mô; độ chân thực; tính cá nhân hóa khi thông tin có thể được nhắm mục tiêu, đánh trúng cảm xúc và định kiến của từng nhóm người.
"Nếu tin giả truyền thống giống như những tờ rơi bịa đặt rải trên đường phố, thì tin giả do AI tạo ra giống như một 'nhà máy sản xuất thông tin giả thông minh', vận hành bằng thuật toán và tác động sâu vào dư luận", ông Bình cảnh báo.
Từ những video giả mạo tưởng như chỉ để "câu view", "câu like" nguy cơ lớn hơn là sự thật có thể bị bóp méo, niềm tin xã hội bị dẫn dắt và môi trường thông tin bị nhiễu loạn. Khi "mắt thấy, tai nghe" không còn là thước đo độ tin cậy tuyệt đối, câu hỏi tiếp theo đặt ra là ranh giới thật - giả đang nằm ở đâu?
Bài 2: Ranh giới thật, giả ở đâu?
