Hệ thống thủy nông Bái Thượng, công trình thủy lợi mang tầm vóc đặc biệt không chỉ đối với Thanh Hóa mà còn đối với cả Đông Dương thời bấy giờ. Ảnh: Công ty TNHH Một thành viên Sông Chu

Từ công trình đại thủy nông Sông Chu làm thay đổi diện mạo nông nghiệp xứ Thanh

Lịch sử của Công ty Sông Chu bắt nguồn từ lịch sử của Hệ thống thủy nông Bái Thượng, công trình thủy lợi mang tầm vóc đặc biệt không chỉ đối với Thanh Hóa mà còn đối với cả Đông Dương thời bấy giờ.

Năm 1905, người Pháp bắt đầu khảo sát địa hình, thủy văn khu vực sông Chu để xây dựng một công trình thủy lợi quy mô lớn. Sau nhiều năm nghiên cứu, đến năm 1915, bản thuyết minh về hiệu quả kinh tế - xã hội cùng dự toán đầu tư xây dựng được hoàn thiện và trình Chính phủ Pháp phê duyệt.

Năm 1920, công trình chính thức được khởi công xây dựng. Sáu năm sau, đập Bái Thượng được khánh thành, trở thành công trình đại thủy nông lớn nhất Đông Dương lúc bấy giờ. Đến năm 1928, công trình được bàn giao cho Sở Thủy nông Trung kỳ quản lý và đưa vào phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Hệ thống chứa nước hồ sông Mực của Công ty TNHH Một thành viên Sông Chu. Ảnh: Công ty TNHH Một thành viên Sông Chu

Với khả năng tưới cho khoảng 50.000 ha đất canh tác thuộc 6 huyện đồng bằng cùng khu vực thành phố Thanh Hóa cũ, đồng thời cung cấp nước sinh hoạt cho khoảng 1,5 triệu người dân vùng hạ lưu sông Chu, công trình đã mở ra một thời kỳ mới cho nền nông nghiệp xứ Thanh.

Từ những vùng đất thường xuyên thiếu nước, phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, hệ thống Nông Giang Bái Thượng đã tạo nên những cánh đồng lúa màu mỡ, góp phần đưa Thanh Hóa trở thành một trong những vùng trọng điểm sản xuất nông nghiệp của cả nước.

Không chỉ có ý nghĩa kinh tế, Bái Thượng còn là công trình ghi dấu những giá trị lịch sử đặc biệt. Trong quá trình xây dựng, kỹ sư cầu đường Suphanuvong, người sau này trở thành Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào đã trực tiếp tham gia thi công đập Bái Thượng, cống 7 cửa và hệ thống Nông Giang dẫn nước xuống vùng đồng bằng Thanh Hóa.

Trải qua 100 năm tồn tại, hệ thống thủy nông Bái Thượng đã chứng kiến biết bao biến động của lịch sử dân tộc. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, công trình nhiều lần bị đánh phá nghiêm trọng. Đặc biệt năm 1952, thực dân Pháp ném bom làm hệ thống Bái Thượng, Bàn Thạch và Phong Lạc bị tê liệt hoàn toàn. Hàng vạn héc-ta đất sản xuất không có nước tưới, người dân buộc phải chuyển từ trồng lúa sang cây màu.

Tuy nhiên, sau khi hòa bình lập lại năm 1954, hệ thống nhanh chóng được khôi phục và tiếp tục phục vụ sản xuất đến tận ngày nay.

Một thế kỷ đã trôi qua, Bái Thượng vẫn là “mạch máu” của nền nông nghiệp Thanh Hóa, là công trình trọng điểm trong bảo đảm an ninh nguồn nước, phòng chống thiên tai và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Tám thập kỷ đồng hành cùng dòng nước quê hương

Nếu Hệ thống thủy nông Bái Thượng là nền tảng thì Công ty Sông Chu chính là lực lượng trực tiếp gìn giữ, vận hành và phát huy giá trị của công trình ấy suốt nhiều thế hệ.

Tháng 3 năm 1946, sau khi chính quyền cách mạng tiếp quản hệ thống Nông Giang Bái Thượng, Chi cục Nông Giang Sông Chu được thành lập. Đây chính là tiền thân của Công ty TNHH MTV Sông Chu ngày nay.

Trong suốt 80 năm qua, cùng với những bước chuyển mình của đất nước, đơn vị đã nhiều lần thay đổi tên gọi và mô hình tổ chức để phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Giai đoạn 1946 - 1955, đơn vị mang tên Chi cục Nông Giang Sông Chu. Từ năm 1955 đến năm 1971 là Ban quản trị Nông Giang Sông Chu.

Năm 1971, đơn vị chính thức mang tên Công ty Thủy nông Sông Chu. Đây là giai đoạn đánh dấu bước phát triển mới khi hệ thống các hạt Nông Giang tại Thọ Xuân, Đông Sơn, Thiệu Hóa, Quảng Xương, Nông Cống và thị xã Thanh Hóa được tổ chức lại thành các trạm quản lý thủy nông trực thuộc công ty.

Cán bộ, công nhân Công ty TNHH Một thành viên Thủy nông Sông Chu thực hiện duy tu, bảo dưỡng các công trình đơn vị quản lý. Ảnh: Công ty TNHH Một thành viên Sông Chu

Đến năm 1985, đơn vị chuyển đổi thành Xí nghiệp Quản lý khai thác Thủy nông Sông Chu. Năm 1993, Công ty Quản lý khai thác thủy nông Nam Sông Chu được thành lập. Đây cũng là thời điểm đơn vị trở thành doanh nghiệp loại I của tỉnh sau khi tiếp nhận thêm các xí nghiệp thủy nông Tĩnh Gia và Như Thanh.

Một dấu mốc quan trọng khác diễn ra vào năm 2003 khi tỉnh Thanh Hóa thực hiện chủ trương sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp. Hàng loạt đơn vị thủy nông tại Thọ Xuân, Thạch Thành, Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Bá Thước và Mường Lát được sáp nhập vào công ty.

Từ đó, phạm vi phục vụ của đơn vị được mở rộng trên địa bàn 16 huyện, thành phố, trong đó có nhiều địa bàn miền núi khó khăn.

Năm 2007, Công ty TNHH MTV Sông Chu chính thức được thành lập và trực thuộc UBND tỉnh Thanh Hóa cho đến ngày nay.

Từ một đơn vị quản lý hệ thống Nông Giang Bái Thượng ban đầu, Công ty Sông Chu đã phát triển thành doanh nghiệp thủy lợi quy mô lớn của tỉnh với mạng lưới công trình trải rộng trên nhiều địa phương.

Trước năm 2013, công ty quản lý 33 hồ chứa và 178 trạm bơm phục vụ khoảng 134.000 ha đất nông nghiệp. Sau năm 2013, đơn vị tiếp tục được giao tiếp nhận thêm 46 hồ đập và 26 trạm bơm trên địa bàn tỉnh, từng bước mở rộng quy mô quản lý và nâng cao năng lực phục vụ.

Giữ dòng nước chảy mãi cho tương lai

Bước vào giai đoạn phát triển mới, Công ty TNHH MTV Sông Chu tiếp tục khẳng định vai trò là doanh nghiệp chủ lực trong lĩnh vực quản lý, khai thác công trình thủy lợi của Thanh Hóa.

Hiện nay, công ty là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước với vốn điều lệ 2.350 tỷ đồng và đội ngũ gần 1.000 cán bộ, kỹ sư, công nhân lao động.

Đơn vị đang trực tiếp quản lý Hệ thống thủy nông Bái Thượng, Hệ thống thủy nông Sông Mực, Hệ thống thủy nông Yên Mỹ; 79 hồ đập lớn, vừa và nhỏ; hơn 200 trạm bơm với trên 500 máy bơm cùng 8 hệ thống tiêu lớn.

Máy móc, ô tô của Công ty TNHH Một thành viên Thủy Nông Sông Chu nạo vét, bảo dưỡng các hệ thông thủy nông trên địa bàn. Ảnh: Công ty TNHH Một thành viên Sông Chu

Mỗi năm, các công trình do công ty quản lý phục vụ tưới, tiêu cho gần 135.000 ha diện tích gieo trồng tại 89 xã, phường trên địa bàn tỉnh.

Không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp, Công ty Sông Chu còn thực hiện nhiệm vụ cấp nước cho sinh hoạt và công nghiệp, trong đó có nhiều doanh nghiệp lớn của tỉnh. Riêng Khu kinh tế Nghi Sơn được cấp khoảng 120.000 m³ nước mỗi ngày đêm, góp phần bảo đảm hoạt động sản xuất của khu kinh tế động lực quan trọng nhất Thanh Hóa.

Doanh thu hằng năm của công ty đạt gần 200 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động trực tiếp và gián tiếp, đóng góp tích cực vào ngân sách Nhà nước cũng như sự phát triển kinh tế địa phương.

Những thành quả đạt được trong suốt chặng đường 80 năm qua đã được Đảng, Nhà nước và các cấp, ngành ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Lao động hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Ba cùng nhiều bằng khen, cờ thi đua và danh hiệu tiêu biểu.

Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất đối với các thế hệ cán bộ, người lao động Công ty Sông Chu chính là những mùa vàng no đủ trên đồng ruộng, những dòng nước sạch đến với người dân, những nhà máy hoạt động ổn định và những công trình thủy lợi vẫn ngày đêm vận hành an toàn.

Một thế kỷ của Hệ thống thủy nông Bái Thượng và tám thập kỷ của Công ty Sông Chu là hành trình của sự bền bỉ, cống hiến và trách nhiệm. Hành trình ấy đã góp phần làm nên diện mạo nông nghiệp Thanh Hóa hôm nay và tiếp tục tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

Như dòng nước từ thượng nguồn sông Chu vẫn không ngừng chảy qua những cánh đồng quê hương, truyền thống của Công ty Sông Chu cũng sẽ tiếp tục được các thế hệ nối tiếp gìn giữ, vun đắp và phát huy, để những công trình thủy lợi mãi là nguồn sống, nguồn động lực cho sự phát triển của xứ Thanh.