Không chỉ là một phong tục dân gian, nghi lễ tiễn Táo Quân về trời còn thể hiện sự gắn kết đời sống tâm linh với nếp sinh hoạt gia đình, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng của người Việt.

Mâm lễ hoa quả chuẩn bị cho nghi lễ "tiễn" Táo Quân. Ảnh: TM

Câu chuyện “giữ lửa” trong không gian văn hóa gia đình

Theo quan niệm dân gian, ông Công, ông Táo là những vị thần cai quản đất đai và bếp núc, chứng giám mọi việc trong gia đình suốt một năm. Ngày 23 tháng Chạp, các Táo cưỡi cá chép về trời để tâu với Ngọc Hoàng những việc tốt - xấu của con người nơi hạ giới. Vì thế, lễ cúng tiễn Táo quân không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, đủ đầy.

Trong đời sống của người Việt, lễ cúng ông Công, ông Táo được chuẩn bị như một công việc quan trọng trước thềm năm mới. Từ việc sắm sửa lễ vật đến cách bài trí mâm cúng, mỗi gia đình đều có cách thức riêng, nhưng đều hướng tới sự trang trọng và phù hợp với điều kiện sinh hoạt.

Lễ cúng ông Công, ông Táo được chuẩn bị như một công việc quan trọng trước thềm năm mới. Ảnh: TM

Lễ vật dâng cúng thường gồm hương, hoa, trầu cau, trái cây, nước sạch, vàng mã và cá chép. Nhiều gia đình chuẩn bị thêm mâm cỗ với những món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình, thể hiện sự chu toàn trong nghi lễ. Không gian được sắp đặt tại khu vực bếp hoặc bàn thờ gia tiên, tạo nên sự kết nối giữa đời sống sinh hoạt và nghi thức tâm linh.

Chị Trần Thị Minh (43 tuổi, Hà Nội) chia sẻ: “Gia đình tôi không quá cầu kỳ trong việc sắm lễ. Điều quan trọng là sự chỉn chu và không khí sum họp. Khi cả nhà cùng chuẩn bị, tự nhiên thấy Tết đến gần hơn, thấy gia đình gắn bó hơn. Với tôi, đó mới là ý nghĩa lớn nhất của nghi lễ này”.

Cũng giống như chị Minh, đây là cách mà nhiều người Việt gìn giữ và vun đắp những giá trị văn hóa gia đình trong đời sống hôm nay.

Mâm cơm tươm tất được chuẩn bị cho lễ cúng ông Công, ông Táo. Ảnh: TM

Từ phong tục đến ý thức cộng đồng

Theo quan niệm dân gian, cá chép được xem là “phương tiện” đưa Táo Quân về trời. Vì vậy, trong lễ cúng ngày 23 tháng Chạp, cá chép trở thành lễ vật không thể thiếu của nhiều gia đình. Bên cạnh cá chép giấy, phần lớn gia đình vẫn lựa chọn cá chép sống, đặt cạnh mâm cúng và thả ra sông, hồ sau nghi lễ, với niềm tin gửi gắm ước vọng tốt lành và sự tiếp nối của truyền thống.

Tuy nhiên, chính từ phong tục ấy, câu chuyện về cách thực hành nghi lễ trong đời sống hiện đại cũng đặt ra những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi tín ngưỡng, chạm đến ý thức cộng đồng và trách nhiệm đối với môi trường sống.

Sau ngày 23 tháng Chạp, tại nhiều sông, hồ, kênh rạch ở các đô thị lớn, lượng rác thải tăng đáng kể. Ảnh: Bảo Anh

Mọi năm, sau ngày 23 tháng Chạp, tại nhiều sông, hồ, kênh rạch ở các đô thị lớn, lượng rác thải tăng đáng kể. Túi nilon, hộp xốp, tro vàng mã và đồ lễ bị bỏ lại tại các điểm thả cá đã trở thành hình ảnh không còn xa lạ. Điều đáng nói là vẫn còn rất nhiều người chưa nhận thức đầy đủ về tác động của những hành động nhỏ đối với môi trường.

Trước thực trạng đó, nhiều địa phương, tổ chức xã hội và nhóm cộng đồng đã kêu gọi người dân thực hành nghi lễ theo hướng văn minh: Thả cá đúng cách, hạn chế đốt vàng mã, không xả rác xuống sông hồ.

Một số gia đình cũng chủ động điều chỉnh cách thực hành nghi lễ, chú trọng sự gọn nhẹ, tiết chế và thân thiện với môi trường hơn.

Giữ truyền thống bằng tinh thần trách nhiệm

Cúng ông Công, ông Táo không chỉ là một nghi lễ truyền thống, mà còn là biểu hiện của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, của sự gắn bó giữa con người với mái ấm gia đình. Trong dòng chảy hiện đại, phong tục ấy vẫn được duy trì, nhưng giá trị của nó ngày càng được nhìn nhận trong mối liên hệ với trách nhiệm xã hội và ý thức cộng đồng.

Giữ gìn truyền thống không đồng nghĩa với việc lặp lại nguyên trạng những gì đã có, mà là sự tiếp nối bằng tinh thần phù hợp với bối cảnh mới. Ảnh: TM

Giữ gìn truyền thống không đồng nghĩa với việc lặp lại nguyên trạng những gì đã có, mà là sự tiếp nối bằng tinh thần phù hợp với bối cảnh mới. Khi nghi lễ được thực hành với sự thành kính và ý thức văn minh, phong tục cúng ông Công, ông Táo không những được bảo tồn, mà còn trở thành một phần của đời sống văn hóa hiện đại, nơi truyền thống và trách nhiệm cùng song hành.

Bởi thế, điều quan trọng nhất của ngày 23 tháng Chạp không nằm ở mâm lễ lớn hay nhỏ, mà ở cách thực hành và gìn giữ giá trị truyền thống.

Khi cá chép được thả về sông trong làn nước sạch, khi không gian công cộng được giữ gìn, thì “hành trình” của Táo Quân về trời không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn phản chiếu một xã hội đang hướng tới những giá trị văn hóa bền vững và nhân văn hơn.