Trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào, công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động quản lý Nhà nước. Đây không chỉ là một phương thức bảo đảm quyền dân chủ của người dân, mà còn là “kênh thông tin” quan trọng giúp chính quyền phát hiện những bất cập trong quản lý, phòng ngừa vi phạm, giữ vững ổn định chính trị – xã hội và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với bộ máy công quyền.

Trong bối cảnh hiện nay, khi tổ chức chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp, không còn tổ chức cơ quan thanh tra cấp huyện như trước, vấn đề tổ chức thực hiện công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo tại cơ sở đang đặt ra nhiều yêu cầu mới cần được nghiên cứu, hoàn thiện phù hợp với thực tiễn.

Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng tiếp công dân định kỳ tháng 4/2026. Ảnh: Lê Hải

Đa số các vụ việc khiếu nại, tố cáo phát sinh tại cơ sở

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, tuyệt đại đa số các vụ việc khiếu nại, tố cáo đều phát sinh từ cơ sở. Nội dung chủ yếu liên quan đến đất đai, giải phóng mặt bằng, chính sách xã hội, quản lý hành chính, trật tự xây dựng, thực thi công vụ của cán bộ, công chức cơ sở… Nếu các vụ việc này được tiếp nhận, đối thoại, giải quyết kịp thời ngay từ đầu tại cơ sở thì phần lớn sẽ được xử lý nhanh chóng, dứt điểm, hạn chế phát sinh khiếu kiện vượt cấp, kéo dài, tập trung đông người hoặc trở thành “điểm nóng” phức tạp.

Ngược lại, nếu để vụ việc tồn đọng, né tránh trách nhiệm hoặc giải quyết hình thức thì mâu thuẫn rất dễ bị đẩy lên cao, gây áp lực lớn đối với bộ máy hành chính và ảnh hưởng đến an ninh, trật tự xã hội.

Trong nhiều năm trước đây, công tác tiếp công dân, tham mưu giải quyết khiếu nại, tố cáo ở cấp xã thường gắn khá chặt với hệ thống thanh tra cấp huyện. Thanh tra huyện vừa thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, vừa trực tiếp hướng dẫn nghiệp vụ, kiểm tra, đôn đốc, thậm chí tham gia xác minh nhiều vụ việc phức tạp phát sinh tại cơ sở.

Bên cạnh đó, Ban Tiếp công dân cấp huyện cũng được tổ chức tương đối bài bản, tạo đầu mối tương đối ổn định trong tiếp nhận, xử lý đơn thư và theo dõi kết quả giải quyết. Nhờ đó, dù còn những hạn chế nhất định, công tác này nhìn chung vẫn có tính nền nếp và có cơ quan chuyên môn tương đối rõ ràng để hỗ trợ cho cấp cơ sở.

Thanh tra Hà Nội đang quyết liệt rà soát, giải quyết dứt điểm các vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, tồn đọng, kéo dài. Ảnh: Thanh tra Hà Nội

Thực tiễn công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo còn lúng túng

Trong điều kiện tổ chức lại bộ máy chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; khi không còn mô hình tổ chức như trước đây thì thực tiễn đang xuất hiện không ít lúng túng. Ở nhiều nơi, việc tiếp công dân, phân loại, xử lý đơn thư, tham mưu xác minh hay theo dõi giải quyết khiếu nại, tố cáo chưa có đầu mối rõ ràng; mỗi địa phương vận dụng theo một cách khác nhau. Có nơi giao cho văn phòng UBND; có nơi giao cho bộ phận tư pháp; nơi khác lại phân tán cho nhiều phòng, ban cùng thực hiện. Điều này dẫn đến nguy cơ thiếu tính chuyên nghiệp, không thống nhất về quy trình, dễ phát sinh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc xử lý chậm trễ.

Trong khi đó, các đạo luật liên quan như Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, Luật Tiếp công dân về cơ bản vẫn chưa có sự thay đổi lớn về nội dung. Những sửa đổi gần đây chủ yếu mang tính kỹ thuật để phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền mới, chứ chưa tạo ra một cơ chế hoàn toàn khác cho công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo tại cơ sở. Điều này đồng nghĩa với việc yêu cầu đặt ra đối với chính quyền cấp xã vẫn rất nặng nề, trong khi bộ máy giúp việc chuyên môn lại đang có khoảng trống nhất định.

Cần tổ chức ở cấp xã một đơn vị chuyên trách

Từ thực tiễn đó, theo chúng tôi, trước mắt cần nghiên cứu tổ chức ở cấp xã một phòng hoặc ban tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo để giúp Chủ tịch UBND cấp xã thực hiện nhiệm vụ này một cách chuyên nghiệp, thống nhất và hiệu quả hơn. Đây không nhất thiết phải là một cơ quan thanh tra theo nghĩa truyền thống, mà là một đầu mối chuyên môn có chức năng tiếp nhận, phân loại đơn thư, theo dõi tiến độ xử lý, tham mưu xác minh và tham mưu giải quyết cho Chủ tịch UBND cấp xã theo quy định của pháp luật.

Việc hình thành một đầu mối chuyên trách như vậy là cần thiết bởi công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo đòi hỏi nhiều kỹ năng nghiệp vụ đặc thù như tiếp xúc, đối thoại với công dân; đánh giá tính chất pháp lý của vụ việc; phân loại đơn; xác định thẩm quyền; tổ chức xác minh; tham mưu ban hành quyết định giải quyết; theo dõi thi hành quyết định giải quyết… Nếu giao phân tán cho nhiều bộ phận kiêm nhiệm thì rất khó bảo đảm tính thống nhất và chuyên sâu trong xử lý công việc.

Mô hình này cũng phù hợp với yêu cầu đề cao trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cơ sở. Theo quy định pháp luật hiện hành, Chủ tịch UBND cấp xã vẫn là người chịu trách nhiệm chính trong công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền. Do đó, cần có một bộ phận chuyên môn đủ năng lực để tham mưu, giúp việc thường xuyên, thay vì phụ thuộc vào cơ quan thanh tra như trước đây. Khi phát sinh các vụ việc phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau, Chủ tịch UBND cấp xã có thể yêu cầu sự phối hợp của các phòng, ban liên quan như địa chính, tư pháp, tài chính, văn hóa – xã hội… nhằm bảo đảm việc xác minh, tham mưu giải quyết toàn diện, khách quan.

Cần nghiên cứu tổ chức ở cấp xã một phòng hoặc ban tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo để thực hiện nhiệm vụ này một cách chuyên nghiệp, thống nhất và hiệu quả hơn. Ảnh: Bảo Anh

Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả

Cũng cần nhấn mạnh rằng, trong điều kiện hiện nay, không nên đặt vấn đề thành lập chức danh “thanh tra xã” chuyên trách hoặc bố trí cán bộ thanh tra cấp tỉnh thường trực tại xã để theo dõi, tham mưu công tác này. Cách tiếp cận đó vừa khó khả thi về tổ chức bộ máy, biên chế, vừa không thật sự phù hợp với tinh thần đổi mới quản trị hiện đại. Công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo ở cơ sở không nhất thiết phải gắn chặt với sự hiện diện của cơ quan thanh tra như mô hình cũ. Điều quan trọng hơn là xây dựng được cơ chế phối hợp hiệu quả, xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu và bảo đảm có bộ phận chuyên môn đủ năng lực tham mưu thực hiện nhiệm vụ.

Tinh thần của pháp luật về thanh tra hiện nay cũng cho thấy, ở cấp cơ sở, vai trò của Chủ tịch UBND trong công tác kiểm tra thường xuyên cần được đề cao hơn. Kiểm tra là chức năng quản lý tất yếu của người đứng đầu cơ quan hành chính, không đồng nhất với hoạt động thanh tra theo nghĩa hẹp. Vì vậy, thay vì trông chờ vào cơ quan thanh tra, chính quyền cấp xã cần chủ động xây dựng cơ chế kiểm tra nội bộ thường xuyên với sự tham gia của tất cả các phòng, ban chuyên môn. Thông qua hoạt động kiểm tra thường xuyên, nhiều vi phạm, bất cập trong quản lý có thể được phát hiện từ sớm, từ xa, hạn chế phát sinh khiếu nại, tố cáo ngay từ cơ sở.

Trên thực tế, rất nhiều vụ việc khiếu nại kéo dài bắt nguồn từ những sai sót nhỏ trong quản lý hành chính nhưng không được phát hiện, chấn chỉnh kịp thời. Nếu công tác kiểm tra nội bộ được thực hiện nghiêm túc, trách nhiệm công vụ được siết chặt thì sẽ góp phần quan trọng trong phòng ngừa vi phạm và giảm áp lực cho công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo về sau. Nói cách khác, tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo không chỉ là hoạt động “xử lý hậu quả”, mà còn phải được đặt trong tổng thể cơ chế quản trị, kiểm soát hoạt động công vụ ở cơ sở.

TS. Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, TTCP. Ảnh: PLBĐ

Cơ hội đổi mới tư duy

Tương tự như vậy, công tác phòng, chống tham nhũng – vốn trước đây thường gắn nhiều với cơ quan thanh tra – cũng cần được tổ chức lại phù hợp với mô hình chính quyền mới. Ở cấp xã, không nhất thiết phải có một cơ quan chuyên trách về phòng, chống tham nhũng. Điều quan trọng là phải lồng ghép yêu cầu phòng ngừa tham nhũng vào hoạt động quản lý thường xuyên của từng lĩnh vực chuyên môn. Mỗi phòng, ban chuyên môn cần chủ động tham mưu thực hiện các biện pháp công khai, minh bạch, kiểm soát quy trình công việc, kiểm soát xung đột lợi ích và tăng cường trách nhiệm giải trình trong lĩnh vực mình phụ trách.

Bởi lẽ, phòng, chống tham nhũng là nhiệm vụ có tính tổng hợp, liên quan đến nhiều lĩnh vực nghiệp vụ khác nhau như tài chính, đầu tư công, đất đai, xây dựng, quản lý tài sản công, tuyển dụng cán bộ… Nếu chỉ giao cho một đầu mối duy nhất thực hiện thì khó đạt hiệu quả thực chất. Trái lại, khi từng bộ phận chuyên môn đều có trách nhiệm phòng ngừa, phát hiện và tham mưu xử lý vi phạm trong lĩnh vực quản lý của mình thì hiệu quả kiểm soát quyền lực sẽ toàn diện và bền vững hơn.

Trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tổ chức hiện nay, chắc chắn sẽ còn những khó khăn, vướng mắc nhất định. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để đổi mới tư duy về công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng ở cơ sở theo hướng thực chất, hiệu quả và gắn chặt hơn với trách nhiệm quản lý hành chính của chính quyền địa phương. Điều cốt lõi không nằm ở việc có hay không có cơ quan thanh tra tại cơ sở, mà là xây dựng được một cơ chế vận hành rõ trách nhiệm, có đầu mối chuyên môn đủ năng lực, có sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ phận và đề cao vai trò của người đứng đầu.

Khi chính quyền cơ sở thực sự chủ động, gần dân, lắng nghe dân và giải quyết kịp thời những bức xúc ngay từ đầu thì nhiều vụ việc sẽ không bị đẩy lên thành khiếu kiện phức tạp, kéo dài. Đây cũng chính là yêu cầu quan trọng trong xây dựng nền hành chính phục vụ, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với bộ máy công quyền trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.