(Thanh tra) - Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 chính thức đặt “đổi mới sáng tạo” ngang hàng với "khoa học và công nghệ", mở ra hành lang pháp lý mới thúc đẩy nghiên cứu từ ý tưởng đến ứng dụng thực tiễn, đồng thời tạo cơ hội nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước.
Đây không chỉ là một sự điều chỉnh về khái niệm mà còn là bước tiến mang tính nền tảng, nhấn mạnh vai trò của đổi mới sáng tạo trong toàn bộ chuỗi hoạt động nghiên cứu. Từ giai đoạn hình thành ý tưởng, phát triển, thí nghiệm cho đến ứng dụng thực tiễn, luật tạo cơ sở pháp lý để các đề tài khoa học không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà gắn chặt thực tiễn.
Đối với ngành Thanh tra, nơi nghiên cứu khoa học luôn gắn liền với quản lý Nhà nước, định hướng này vừa là cơ hội vừa là thách thức. Các cán bộ nghiên cứu phải đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng đề tài và đảm bảo giá trị thực tiễn, đồng thời đáp ứng kỳ vọng về hiệu quả quản lý, minh bạch và phục vụ người dân. Như vậy, luật không chỉ định hình lại cách nhìn về khoa học và công nghệ, mà còn thúc đẩy một bước tiến mới trong đổi mới phương pháp, tinh thần nghiên cứu và ứng dụng trong ngành Thanh tra.
Một trong những hạn chế tồn tại trong thời gian qua là không ít đề tài khoa học sau khi hoàn thành mới chỉ dừng lại ở báo cáo tổng kết, chưa được triển khai hoặc áp dụng hiệu quả vào thực tiễn.
Tình trạng “nghiên cứu để nghiệm thu” không chỉ làm giảm giá trị của hoạt động khoa học, mà còn gây lãng phí nguồn lực và làm suy giảm niềm tin vào hiệu quả của công tác nghiên cứu khoa học trong khu vực công.
Luật mới đã đưa ra những quy định nhằm khắc phục tình trạng này, theo hướng tăng quyền tự chủ cho các tổ chức nghiên cứu trong việc khai thác, sử dụng kết quả, đồng thời gắn trách nhiệm của cơ quan chủ trì với hiệu quả ứng dụng.
Điểm cốt lõi là chuyển từ tư duy “hoàn thành đề tài” sang “tạo ra giá trị”. Theo đó, kết quả nghiên cứu không còn được đánh giá chỉ dựa trên việc nghiệm thu, mà phải thể hiện được khả năng ứng dụng và đóng góp cụ thể cho thực tiễn.
Ngành Thanh tra có chức năng đặc thù trong hệ thống quản lý Nhà nước, với nhiệm vụ phát hiện, xử lý vi phạm và kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật. Vì vậy, hoạt động nghiên cứu khoa học trong ngành phải bám sát thực tiễn, phục vụ trực tiếp cho công tác chuyên môn.
Trong bối cảnh các vấn đề quản lý ngày càng phức tạp, nghiên cứu khoa học cần đi trước một bước, cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách.
Các đề tài nghiên cứu cần tập trung vào những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn như hoàn thiện cơ chế phòng, chống tham nhũng, nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo, hay đổi mới phương thức thanh tra trong điều kiện chuyển đổi số.
Đặc biệt, xu hướng ứng dụng công nghệ trong hoạt động thanh tra đang ngày càng rõ nét. Vì vậy, các nghiên cứu liên quan đến xây dựng hệ thống dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, hay phát triển các công cụ hỗ trợ ra quyết định cần được ưu tiên.
Việc gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu và thực tiễn không chỉ giúp nâng cao chất lượng đề tài, mà còn bảo đảm các kết quả nghiên cứu có thể được triển khai ngay trong hoạt động nghiệp vụ.
Để bảo đảm hoạt động nghiên cứu khoa học đi đúng hướng, cần phát huy vai trò định hướng và tổ chức của cơ quan quản lý ngành trong việc xây dựng chiến lược nghiên cứu khoa học.
Một trong những yêu cầu quan trọng là thiết lập cơ chế lựa chọn đề tài theo nhu cầu thực tiễn, tránh tình trạng dàn trải, thiếu trọng tâm. Các đề tài cần xuất phát từ yêu cầu cụ thể của công tác quản lý, thay vì từ nhu cầu nội tại của đơn vị nghiên cứu.
Bên cạnh đó, cần xây dựng quy trình chuyển giao và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động nghiệp vụ. Đây là khâu còn yếu trong thời gian qua, dẫn đến việc nhiều kết quả nghiên cứu không được khai thác hiệu quả.
Cần coi kết quả nghiên cứu là một nguồn lực quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước. Do đó, phải có cơ chế rõ ràng để đưa các kết quả này vào thực tiễn, từ việc ban hành chính sách, hoàn thiện quy trình nghiệp vụ đến hỗ trợ ra quyết định.
Ngoài ra, việc tăng cường phối hợp giữa các đơn vị trong và ngoài ngành, đặc biệt với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cũng là yếu tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, hoạt động thanh tra đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cả về phương thức và công cụ.
Điều này đòi hỏi các đề tài nghiên cứu phải mang tính liên ngành, kết hợp giữa pháp luật, công nghệ và quản trị công. Chỉ với cách tiếp cận này, các vấn đề phức tạp trong quản lý mới có thể được giải quyết một cách toàn diện.
Các lĩnh vực như thanh tra điện tử, phân tích dữ liệu lớn, xây dựng hệ thống giám sát thông minh không chỉ là xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động thanh tra.
Tuy nhiên, để triển khai các hướng nghiên cứu này, cần có sự đầu tư đồng bộ về nguồn lực, từ tài chính, hạ tầng công nghệ đến con người. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ nghiên cứu, bảo đảm đáp ứng yêu cầu của các phương thức nghiên cứu hiện đại.
Việc thúc đẩy gắn kết nghiên cứu khoa học với thực tiễn là một trong những định hướng quan trọng của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025.
Đối với ngành Thanh tra, đây là cơ hội để nâng cao giá trị của hoạt động nghiên cứu, chuyển từ “nghiên cứu để hoàn thành nhiệm vụ” sang “nghiên cứu để phục vụ phát triển”.
Khi các kết quả nghiên cứu thực sự đi vào cuộc sống, đóng góp vào việc hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý, nghiên cứu khoa học sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy ngành Thanh tra phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Bài 4: Đưa nghiên cứu khoa học trở thành động lực phát triển, kiến tạo giá trị mới cho ngành Thanh tra
