(Thanh tra) - Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 tạo bước chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo”, mở ra không gian linh hoạt cho nghiên cứu khoa học ngành Thanh tra, góp phần nâng cao chất lượng tham mưu, phục vụ hiệu quả công tác quản lý Nhà nước.
Theo TS Nguyễn Huy Hoàng, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, đây được xem là dấu mốc quan trọng trong đổi mới thể chế phát triển khoa học ở Việt Nam. Điểm cốt lõi của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 (luật) không chỉ nằm ở việc hoàn thiện hành lang pháp lý, mà còn thể hiện rõ sự chuyển đổi căn bản trong tư duy quản lý, từ kiểm soát sang kiến tạo, từ ràng buộc sang khuyến khích sáng tạo.
"Đối với khu vực công nói chung và ngành Thanh tra nói riêng, sự thay đổi này mở ra một không gian mới cho hoạt động nghiên cứu khoa học, nơi các ý tưởng đổi mới có điều kiện hình thành, phát triển và gắn kết chặt chẽ hơn với yêu cầu thực tiễn", TS Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh.
Một trong những điểm nhấn quan trọng của luật là thay đổi phương thức quản lý hoạt động khoa học. Nếu như trước đây, các đề tài nghiên cứu khoa học phải trải qua quy trình xét duyệt nhiều tầng nấc, đặt nặng yếu tố an toàn ngay từ khâu đề xuất, thì nay cơ chế hậu kiểm được nhấn mạnh, với trọng tâm là đánh giá kết quả đầu ra.
Sự thay đổi này kéo theo điều chỉnh trong cách tiếp cận của hoạt động thanh tra. Thay vì tập trung chủ yếu vào kiểm tra thủ tục, hồ sơ ban đầu, thanh tra sẽ hướng nhiều hơn tới việc đánh giá quá trình thực hiện, chất lượng sản phẩm nghiên cứu và hiệu quả ứng dụng trong thực tiễn.
Đây là bước chuyển quan trọng, giúp giảm bớt gánh nặng hành chính, đồng thời khuyến khích các tổ chức, cá nhân mạnh dạn đề xuất những ý tưởng mới, mang tính đột phá.
Thực tế nhiều năm qua cho thấy, tâm lý e ngại rủi ro đã khiến không ít đề tài lựa chọn hướng đi an toàn, thiếu tính sáng tạo. Cơ chế hậu kiểm góp phần tháo gỡ rào cản này.
Tuy nhiên, hậu kiểm không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, yêu cầu đặt ra là phải nâng cao chất lượng đánh giá, lấy kết quả thực chất làm thước đo, bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Hoạt động nghiên cứu khoa học trong ngành Thanh tra luôn gắn chặt với yêu cầu thực tiễn của công tác quản lý nhà nước, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng.
Trong bối cảnh đó, việc luật mới tạo ra không gian linh hoạt hơn cho nghiên cứu được đánh giá là cơ hội quan trọng để nâng cao chất lượng và tính ứng dụng của các đề tài khoa học.
Đặc thù của ngành Thanh tra đòi hỏi nghiên cứu phải “đi trước một bước”, không chỉ tổng kết thực tiễn mà còn dự báo xu hướng, nhận diện phương thức vi phạm mới.
Khi cơ chế quản lý được nới lỏng theo hướng kiến tạo, các đề tài có điều kiện tiếp cận sâu hơn với thực tiễn, từ đó đưa ra những giải pháp sát với yêu cầu quản lý.
Đáng chú ý, luật mở ra khả năng thúc đẩy mạnh mẽ các nghiên cứu ứng dụng công nghệ trong hoạt động thanh tra. Các hướng nghiên cứu như phân tích dữ liệu lớn, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm sai phạm hay phát triển mô hình thanh tra dựa trên đánh giá rủi ro đang trở nên khả thi hơn trong bối cảnh cơ chế được tháo gỡ.
Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, giúp chuyển từ phương thức xử lý bị động sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm vi phạm.
Cùng với việc mở rộng không gian sáng tạo, luật cũng đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý nghiên cứu khoa học trong ngành Thanh tra.
Với vai trò cơ quan quản lý Nhà nước cao nhất của ngành, Thanh tra Chính phủ cần chủ động xây dựng chiến lược nghiên cứu khoa học dài hạn, xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên gắn với yêu cầu đổi mới hoạt động thanh tra trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Một trong những yêu cầu cấp thiết là đổi mới cơ chế quản lý đề tài khoa học theo hướng giảm bớt thủ tục hành chính, tăng quyền tự chủ cho các tổ chức, cá nhân thực hiện nghiên cứu, đồng thời nâng cao trách nhiệm trong sử dụng nguồn lực.
Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh hợp tác với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và huy động sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học ngoài ngành. Đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh các vấn đề đặt ra ngày càng mang tính liên ngành và phức tạp.
Một trong những định hướng nổi bật trong giai đoạn tới là phát triển các đề tài nghiên cứu mang tính liên ngành, kết hợp giữa pháp luật, công nghệ và quản trị công.
Thực tiễn cho thấy, nhiều vấn đề trong lĩnh vực thanh tra hiện nay không thể giải quyết bằng cách tiếp cận đơn ngành. Sự kết hợp giữa các lĩnh vực sẽ giúp nâng cao khả năng phân tích, phát hiện và xử lý sai phạm.
Việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo hay các phương pháp phân tích hiện đại không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, mà còn góp phần đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng minh bạch, hiện đại.
Song song với đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ nghiên cứu cần được chú trọng hơn nữa, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về năng lực chuyên môn và khả năng thích ứng với các phương thức nghiên cứu mới.
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 đã tạo ra bước chuyển quan trọng từ tư duy quản lý sang kiến tạo trong hoạt động khoa học.
Đối với ngành Thanh tra, đây không chỉ là cơ hội để đổi mới phương thức nghiên cứu, mà còn là động lực để nâng cao chất lượng tham mưu, góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước.
Trong bối cảnh mới, việc tận dụng hiệu quả những đổi mới của luật sẽ là yếu tố then chốt giúp ngành Thanh tra nâng tầm hoạt động nghiên cứu khoa học, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
Bài 2: Cú hích tư duy nghiên cứu của ngành Thanh tra trong kỷ nguyên số
